Paraszat Ki Tece

O tym czy aramejski jest ?wi?tym j?zykiem.

Pytanie praktyczne –

Halacha zobowi?zuje ka?dego ?yda aby odczytywa? fragment Tory na dany tydzie? w nast?puj?cy spos?b: “dwa razy wers [oryginalny] i raz przek?ad (targum)”. Jak napisane w Gemarze:
“Cz?owiek zawsze powinien uko?czy? cykl Tory razem ze zgromadzeniem czytaj?c dwa razy wers i raz jego t?umaczenie. I nawet wers: “Atharoth. Dybon, Jaazer, Nymra, Cheszbon, Elale, Sebam, Nebo, i Beon” (Bemidbar 32:3). Bo ka?demu kt?ry ko?czy czytanie Tory razem ze spo?eczno?ci? b?d? przed?u?one dni ?ycia jego. Pewien m?drzec cytuj?c Berajte naucza?: nie powinien on jednak przyspiesza? ani op??nia?. Jak mawia? Rav Jehoszua ben Lewi do swych dzieci: Uko?czcie czytania razem ze spo?eczno?ci?. Dwa razy wers i raz t?umaczenie (targum).” (Berachot 8 ab)

Powy?sze by?o powiedziane w czasie kiedy ?yd pos?ugiwa? si? j?zykiem aramejskim na co dzie?. Czytaj?c dwa razy wers oryginalny i raz przek?ad na aramejski, wype?nia? obowi?zek czytania fragmentu na dany tydzie? rozumiej?c przy tym tekst.

Jak maj? si? sprawy dzi? kiedy aramejski jest j?zykiem niezrozumia?ym dla wi?kszo?ci ?yd?w? Czy nie powinno si? raczej czyta? w j?zyku, kt?rym si? pos?ugujemy? Polak po polsku, Turek po turecku, Anglik po angielsku. Nawet Izraelczyk niech przet?umaczy na hebrajski wsp??czesny tak, aby tekst by? mu bli?szy. Natomiast w czasach Remu przek?ad powinien by? w jidysz, kt?ry by? j?zykiem u?ywanym na co dzie?. Je?li faktycznie celem tego obowi?zku jest zrozumienie tekstu, to jest to jedyna mo?liwo??.

Inn? mo?liwo?ci? zaproponowan? przez Remu w jego odpowiedziach (rozdz. 127) jest nieco odmienna interpretacja s?owa “targum”. Interpretowa? je nale?y nie jako przek?ad, ale jako t?umaczenie czyli r?wnie? obja?nianie. Tak, jak na przyk?ad czytamy komentator?w Tory takich, jak Raszi po to, aby ulepszy? rozumienie tekstu, tak dzi? wielu m?wi?cych po hebrajsku i nie potrzebuj?cych t?umaczenia maj? w zwyczaju czyta? przek?ad aramejski.

Remu nie upiera si? przy tym, aby przek?ad, nawet je?li niezrozumia?y, by? tylko w j?zyku aramejskim.

Czemu tak?

Wr??my do pocz?tku.

W parszy jest napisane:

“Gdy pojmie kto ?on?, a stanie si? jej ma??onkiem, i zdarzy si?, ?e nie znajdzie upodobania w oczach jego, poniewaz znalz? w niej co spro?nego, niech napisze jej list rozwodny, i da w r?ke jej, a pu?ci j? z domu swego. I wyjdzie ona z domu jego, i p?jdzie, i wyjdzie za m??a drugiego.” (Dewarim 24, 1-2).
Wspomniany w wersie list rozwodny to znany nam `get`. Dokument rozwodowy.

Get napisany jest w wi?kszo?ci po aramejsku. Tylko kilka fragment?w jest napisanych w ?wi?tym j?zyku hebrajskim. Jest to troch? problematyczne. Halacha bowiem ustanawia, ?e wprawdzie get mo?e by? napisany w ka?dym j?zyku (nawet po polsku!), jednak ca?o?? musi by? napisana w jednym j?zyku.

W praktyce ca?y problem skupiony jest wok?? jednego zdania wyst?puj?cego w gecie: “tym samym jest dozwolona ka?demu m??czy?nie”, kt?re jest napisane po hebrajsku.( By? mo?e jeszcze wok?? daty: “dnia tego i tego w miesi?cu tym i tym”, kt?re r?wnie? piszemy w ?wi?tym j?zyku.)

W korespondencji zajmuj?cej si? tym problemem Remu po?wi?ca 5 odpowiedzi (od 126 do 130). Cz??? z nich s? to odpowiedzi kuzyna Remu rabina Jehudy Kacenellenbogena, kt?ry by? synem rabina Meira z Padwy. Pozosta?? cz??? stanowi? odpowiedzi samego Mosze Isserlesa. Przy okazji wymiany pogl?d?w wchodz? na teren rozwa?a? dotycz?cych j?zyka aramejskiego.

Rozwa?ania te maj? implikacj? praktyczne dla ka?dego ?yda: czy warto czyta? `dwa razy wers i raz przek?ad` w j?zyku aramejskim czy te? w innym, zrozumia?ym j?zyku? A mo?e zamiast tego czyta? t?umaczenia jednego z wielkich komentator?w takich jak Raszi czy Raszbam?

**
W odpowiedzi na problem Remu rozpoczyna przywodz?c koncepcje z ksi??ki “Kuzari”, kt?ra g?osi, ?e aramejski nie jest innym j?zykiem, jest poprostu zak??conym hebrajskim, “?wiety j?zyk z zak??ceniami”. Dowodem na to jest du?a ilo?? hebrajskich s??w pojawiaj?cych si? w aramejskim.

St?d mo?na zrozumie?, ?e `get` pisany jest w jednym j?zyku. Jest nim zak??cony hebrajski stanowi?cy wi?kszo?? listu oraz dwa zdania pisane hebrajskim poprawionym.
Kuzyn Remu Jehuda Kacenellenbogen nie zgadza si? z pogl?dem “Kuzari”, r?wnie? by?y Rabin Krakowa nie jest jego entuzjast?.

Wsp?lnie pr?buj? znale?? inne rozwi?znia takie, jak:

1) By? mo?e zakaz ??czenia r??nych j?zyk?w w gecie odnosi si? tylko do zdania. Natomiast je?li w tek?cie znajduj? si? zdania w jednym j?zyku i zdania w drugim, to nie jest to a? taki problem.

2) By? mo?e zakazane jest znacz?ce u?ycie drugiego j?zyka, a w przypadku gdy s? to tylko nieznacz?ce wtr?ty, nie ma problemu.

3) By? mo?e zakaz odnosi si? do moment?w istotnych listu. Natomiast nie odnosi si? do zda? typu “tym samym jest dozwolona ka?demu m??czy?nie” czy nawet daty(!), kt?re nie s? istotne w kontek?cie koszerno?ci getu. Nawet bez nich list b?dzie obowi?zuj?cy i wi???cy.

Wymieni?j? jeszcze kilka podobnych rozwi?za?. Na koniec wracaj? jednak do rozwa?ania na temat specjalnego statusu j?zyka aramejskiego.

*

Na podstawie Talmudu oraz innych wers?w dociekaj? –

Mo?e aramejski jest `powszednim j?zykiem`. Mianowicie, Ojcowie pos?ugiwali si? ?wi?tym j?zykiem, to oczywiste. Ten w?a?nie j?zyk przekazali wybranym synom (Icchakowi i Jakubowi). Mieli oni te? innych syn?w (Iszmael, Esaw), kt?rym przekazali aramejski czyli j?zyk powszedni. Jedynie synowie Jakuba, wszyscy otrzymali od ojca umiej?tno?? pos?ugiwania si? hebrajskim.

Mo?e Ojcowie rozmawiali mi?dzy sob?, w sprawach codziennych u?ywaj?c aramejskiego, a jedynie w sprawach ?wi?tych si?gali po j?zyk hebrajski. Podobnie jak robi?o wielu pobo?nych, ?yj?cych w Polsce kt?rzy na co dzie? u?ywali jidysz, natomiast w kwestiach ?wieto?ci takich jak modlitwa czy Tora, pos?ugiwali si? odpowiednim do tego ?wi?tym j?zykiem.

**

Remu wskazuje na inn? przyczyn? wyj?tkowo?ci aramejskiego, si?gaj?c? Synaju. Mianowicie, r?wnocze?nie z hebrajskim danym narodowi jako j?zyk Tory, otrzymalismy r?wnie? aramejski jako drugi, nieoficjalny j?zyk Tory.

Powodem mo?e by? r?wnie? to, ze aramejski zosta? dany w “ruach hakodesz” czyli w “natchnieniu”, a co za tym idzie jest w nim ?wi?to??.

Z tej przyczyny nie by?o problemem prze?o?enie Tory na ten j?zyk. Przeciwnie, m?drcy widzieli w tym rzecz s?uszn? i konieczn? podczas gdy na inne przek?ady nie spogl?dali przychylnym okiem.

Tak na przyk?ad t?umaczenie Onkelosa Konwertyty widzieli m?drcy jako co? koniecznego i ?wi?tego. Natomiast w dniu zako?czenia “przek?adu siedemdziesi?ciu” (Septuaginta) og?osili dzie? postu gdy? widzieli w tym katastrof? dla Tory Izraela. (Post ustanowiony by? na 8 Tewet, ale z czasem zosta? uniewa?niony. Nie wiadomo czy z powodu, ?e m?drcy widzieli, ?e przek?ad nie okaza? si? tak? katastrof? czy mo?e z powodu, ?e dekret zosta? zapomniany).

Dlatego r?wnie? ucze? Remu rabin Mordechai Jafe, autor Szat w swej ksi??ce “B??kitna Szata” (145, 3) sprzeciwia si? przek?adom na inne j?zyki oraz wyja?nia odmienno?? przek?adu na aramejski wskazuj?c na “natchnione” pochodzenie.

**

Kontynuuje rabin Kacenellenbogen i twierdzi w opozycji do Remu –

Je?li aramejski to “zak??cony ?wiety j?zyk” jak chce Remu, czemu wi?c przy czytaniu `dwa razy wers i raz przek?ad` preferuje Remu aramejski? Nie lepiej zamiast zak??ce? czyta? t?umaczenia Rasziego lub innego komentatora, kt?rzy to u?ywaj? poprawnego i dopieszczonego hebrajskiego?

Remu odpowiada –

Nie to by?o moj? intencj?. Chia?em powiedzie?, ?e aramejski jest j?zykiem zblizonym do hebrajskiego i z tej przyczyny uwa?any jest za “troch? ?wi?ty j?zyk”.

Dlaczego przek?ad aramejski jest preferowany?

Odpowiada Mosze Isserles –

Nie jest preferowany, to ze wzgl?du na t?umacza, kt?rym by? Onkelos Konwertyta, wybieramy ten przek?ad b?d?cy jednocze?nie komentarzem do tekstu oryginalnego. Z powodu, ?e jego obja?nienia by?y dane na G?rze Synaj, to znaczy Mosze otrzyma? je od Boga, nie ma wobec nich w?tpliwo?ci. Podczas gdy inne obja?nienia, z ca?ym szacunkiem dla ich donios?o?ci, mog? zawiera? b??dy. St?d gdy mamy wybiera? mi?dzy komentarzem Rasziego, kt?ry mo?e by? b??dny, a mi?dzy t?umaczeniem Onkelosa danym na Synaju, sk?aniamy si? ku temu drugiemu.

Na taki argument krakowskiego rabina jego kuzyn odpowiada z rozmachem. Oto streszczenie jego pogl?du –

Odno?nie obowi?zku czytania “dwa razy tekstu i raz przek?adu” s? trzy opinie:

1) Czyta? w j?zyku zrozumia?ym dla czytaj?cego

2) Czyta? jednego z komentator?w (Raszi, Raszbam, Ramban) i tym samym opr?cz zrozumienia s??w rozumiemy te? sens

3) Czyta? przek?ad Onkelosa. Nawet je?li nie dodaje nam to nic do zrozumienia tekstu, ale z powodu, ?e zosta? on objawiony na Synaju ma specjaln? si?? oddzia?ywania na nas.

Co wybra??

Odpowiada rabin Kacenellenbogen –

Wszystko jedno. W ka?dym rozwi?zaniu jest plus i minus.

Remu nie zgadza si? z tak? odpowiedzi?. Upiera si?, ?e najlepsz? z mo?liwych opcji jest “targum Onkelos” poniewa? zosta? dany na G?rze Synaj. Nie tylko ze wzgl?du na poziom obja?niania, ale r?wnie? ze wzgl?du na wp?yw samego j?zyka aramejskiego, kt?ry ma w sobie ?wi?to??. Z tego wzgl?du warto go czyta? nawet bez zrozumienia.

Na wzmocnienie swych pogl?d?w Remu cytuje ust?p z Talmudu, traktatu Megila, kt?ry m?wi:

“Przek?ad Tory – Onkelos Konwertyta, skomponowa? przy pomocy Rabiego Eleazara i Rabiego Jehoszuy” (Megila 3a)

Docieka Gemara –

“Przek?ad Tory skomponowa? Onkelos Konwertyta? Czy? Rabin Ika nie powiedzia? w imieniu Rabina Hananela, kt?ry to us?ysza? od Rawa nast?puj?co: Co ma na my?li wers “Czytano z ksi?gi Pouczenia wyra?nie, obja?niaj?c, tak ?e wszyscy rozumieli czytanie.” (Nechemia 8, 8). `Czytano wi?c z ksi?gi Pouczenia` – to oznacza tekst Tory. `Obja?niaj?c` wskazuje na t?umaczenie. `Wyra?nie` oznacza pauzy i przerwy. `Tak, ?e wszyscy rozumieli czytanie` to oznacza melodie.” (Megila 3)

Raszi wyja?nia s?owa Gemary:

“to oznacza tekst Tory – j?zyk hebrajski Pi?cioksi?gu”

Tak jak tekst hebrajski zosta? dany na Synaju tak i reszta rzeczy wymienionych w tym wersie (Nehemia) czyli t?umaczenie, pauzy i przerwy oraz melodia r?wnie? dane by?y na Synaju. St?d wnioskuje, ?e “jasne jak po?udnie jest to, ?e przek?ad [Onkelosa] w swej postaci by? dany na Synaju” mianowicie jako obja?nienie w j?zyku aramejskim.

Wi??e si? z tym te? konsekwencja halachiczna wa?na w praktyce –

Je?li m??czyzna po?lubia kobiet? pod warunkiem, ?e umie on czyta? Tor?, to jakiego stopnia umiej?tno?ci wymagamy od niego? Czy musi on r?wnie? zna? przek?ad?

Tanaici daj? r??ne odpowiedzi –

“Nasi Rabini uczyli: `Pod warunkiem, ?e umiem czyta? Tor?` – musi on umie? przeczyta? trzy wersy w synagodze i wtedy za?lubiny s? wa?ne. Rabi Jehuda m?wi: musi umie? przeczyta? i przet?umaczy?. Nawet je?li t?umaczenie jest wed?ug jego rozumienia! By?o te? nauczane: Rabi Jehuda m?wi – je?li t?umaczy literalnie, to jest k?amc?. Je?li dodaje od siebie, jest blu?nierc? i oszczerc?. Wi?c co rozumiemy jako t?umaczenie? Nasze uprawnione t?umaczenie [targum Onkelos].” (Kiduszin 49a)

Halacha przyj??a pogl?d Rabina Jehudy. Czytamy w Szulchan Aruch –

“Pod warunkiem, ?e umiem czyta? Tor? – Wymagamy aby czyta? wers Tory i t?umaczy? go wed?ug przek?adu Onkelosa” (Szulchan Aruch, Ewen HaEzer, 38:25).

Najwyra?niej prawo ?ydowskie przyj??o pogl?d, ?e przek?ad Onkelosa jest integraln? cz??ci? Tory. Je?li kto? nie umie czyta? przek?adu, jest uwa?any za nieumiej?cego czyta? Pi?cioksi?gu.

Ko?cz?c Remu przywo?uje midrasz zawieraj?cy seri? cytat?w ze ?wi?tych ksi?g prorok?w –

“Niech nie b?dzi? w twoich oczach pogardy dla aramejskiego, gdy? znajdujemy w Pi?cioksi?gu, Prorokach i Pismach honor jakim obdarowa? go B?g: w Pi?cioksi?gu ‘????? ???????????’ (Bereszit 32, 47). W prorokach ‘???????? ?????????? ?????? ?????????? ???? ????????? ?????????…’. (Jeremiasz 10, 11). W pismach ‘???????????? ????????????? ????????? ???????? ???????? ?????????? ?????…’ (Daniel 2, 4).” (Bereszit Raba 74, 2)

***

Na zako?czenie –

W Szulchan Aruch (Orach Chajim, Hilchot Szabat 285, 2) jest napisane, ?e mo?na te? czyta? komentarz rasziego jako przek?ad, ale “Pobo?ny przeczyta przek?ad Onkelosa jak i r?wnie? komentarz Rasziego”.

Remu nie komentuje tego co oznacza, ?e si? zgadza. Jakkolwiek w “Darkei Mosze” podkre?la opini? twierdz?cych, ?e trzeba czyta? w?a?nie przek?ad Onkelusa, a nie inny.

A co z `getem` napisanym w dw?ch j?zykach?

Znajdujemy w “Darkei Mosze” (Ewen HaEzer 126, 1) – podsumowuj?c, poniewa? oba j?zyki zosta?y dane na Synaju oraz s? sobie bliskie, traktujemy je jako jeden j?zyk. Tym samym rozwi?zujemy problem.