MYKWA i RYTUALNA CZYSTOŚĆ – CO TO JEST??

tRXU1947762Woda jest uniwersalnym symbolem zmiany – jak w przypadku strumieni i rzek, a także siły – jak morza i oceany. Talmud wprowadza wodę jako symbol Tory. Zdanie “Szli trzy dni przez pustynię, a nie znaleźli wody” (Księga Wyjścia 15:22) Talmud (traktat Bava Kama folio 82a) wyjaśnia tłumacząc, że woda symbolizuje tutaj Torę. Jak woda utrzymuje przy życiu ciało, tak Tora utrzymuje duszę. Izraelici w czasie wędrówki przez pustynię szermali po trzech dniach, gdy brakowało im wody, dlatego właśnie Mojżesz nakazał, aby Tora była publicznie czytana w poniedziałki, czwartki i w Szabat. W ten sposób nikomu nie upłynęło więcej niż trzy dni bez usłyszenia słów Tory.

Co to jest mykwa i czystość rytualna?

Słowo mikwa (mykwa) pojawia się w Torze już na samym początku: “I rzekł Bóg: ‘Niech się zbiorą wody spod nieba w jedno miejsce, a niech się ukaże ląd’ i stało się tak. I nazwał Bóg ląd ziemią, a zbiór wód nazwał morzami. I widział Bóg, że było to dobre” (Bereszit 1:9-10). Słowo mikwa jest tu przetłumaczone, jako “zbiór” lub “zbiornik” wód.

Tora opisuje kilka stanów rytualnej nieczystości, które wymagają pełnego zanurzenia w wodzie, w celu powrotu do stanu rytualnej czystości. Jako wprowadzenie do tomu poświęconego tematowi mykwy chcę krótko wytłumaczyć pojęcie „rytualna czystość”, czyli TAHARA, jak również pojęcie „rytualna nieczystość”, czyli TUMA. Podstawowym założeniem jest to, że stan czystości i nieczystości rytualnej należy rozumieć przede wszystkim w kategoriach duchowych i pamiętać należy, że wody mykwy są po to, aby podnieść duszę, nie aby oczyszczić ciało.

Większość form TUMA może zostać usunięta poprzez zanurzenie się w dowolnym zbiorniku wody, uzyskanej w sposób naturalny, na przykład w zbiorniku deszczówki. Jednak niektóre formy TUMA wymagają zanurzenia w MAJIM CHAJIM (żywej wodzie), aby można było osiągnąć TAHARA. MAJIM CHAJIM to woda gruntowa ze studni lub źródła, inaczej mówiąc – woda pochodząca z ziemi (zobacz np. Księga Kapłańska 15:13). “Żywa woda” posiada tę dodatkową zaletę, że jest zdolna do oczyszczenia człowieka nawet wtedy, gdy płynie. Deszczówka z kolei musi być nieruchoma i znajdować się w naczyniu, aby posiadać zdolność rytualnego oczyszczania. Dzisiejsze mykwy są zaprojektowane tak, aby uprościć spełnienie powyższych warunków np. poprzez skonstruowanie łaźni z dopływem naturalnej wody (np. połączonej ze zbiornikiem wypełnionym deszczówką).

2. Kto i dlaczego używa mykwy?

Współcześnie mykwy używane są przede wszystkim:

Przez żydowskie kobiety, do osiągnięcia TAHARA po menstruacji lub po porodzie;

Przez żydowskich mężczyzn, również do osiągnięcia TAHARA;

Przy przejściu procedury konwersji na judaizm;

Do oczyszczania naczyń kuchennych uzyskanych od nie-Żydów.

Najczęstszymi użytkownikami mykw są kobiety, które udają się tam po każdym cyklu menstruacyjnym oraz po urodzeniu dziecka, zgodnie z zaleceniami Tory. Zanim kobieta wchodzi do mykwy, wcześniej około jedną godzinę spędza na przygotowaniu się, zaczynając od dokładnego czyszczenia swojego ciała i kończąc na trzydziestominutowym relaksie w wannie wypełnionej gorącą wodą. Z czystym ciałem, ze spokojną i podniesioną duszą wchodzi do mykwy, aby się “urodzić ponownie”.W dawnych czasach mykwy były zazwyczaj dość utylitarne, ponieważ nie było wystarczających środków finansowych na luksusy. Dziś zaś zwraca się wielką uwagę, aby mykwa wyglądala estetycznie i aby całe doświadczenie oblucji było budujące dla duszy.(1)

Niektórzy mężczyźni także korzystają z mykwy, ale – w przeciwieństwie do kobiet – jest to jedynie zwyczaj a nie przykazanie Tory. Mężczyźni i kobiety nie mogą chodzić do tej samej mykwy. Wielu mężczyzn chodzi do mykwy raz w roku przed wielkimi świętami Rosz Haszana i Jom Kipur, niektórzy udają się tam przed każdym Szabatem, a są i tacy, którzy korzystają z mykwy codziennie przed modlitwą poranną. Istnieją społeczności przestrzegające zwyczaju, według którego ojciec idzie do mykwy przed uroczystością obrzezania syna. Inny zwyczaj, obecny w niektórych środowiskach, wymaga, aby kohen skorzystał z mykwy przed nabożeństwem, podczas którego wygłasza błogosławieństwo kapłańskie. Ezra HaSofer (Ezdreasz Pisarz), który żył około 450 lat przed erą gregoriańską orzekł, że mężczyzna, który miał wyciek nasienia z jakiegokolwiek powodu powinien użyć mykwy. Ten dekret nie został zaakceptowany przez większość żydowskiej społeczności i dlatego ostatecznie został unieważniony. Mimo to niektóre społeczności zachęcają do przestrzegania dekretu Ezry poprzez opłukanie ciała lub zanurzenie go w wodzie. Nie jest do tego wymagana koszerna mykwa. Można użyć zwykłej, bieżącej wody jak np. prysznic.

Zasady dotyczące, kto ma korzystać z mykwy znajdują się w Torze w kilku miejscach i mogą zostać podzielone na 2 kategorie: ci, którzy idą do mykwy w rezultacie czegoś oraz ci, którzy idą do mykwy w oczekiwaniu czegoś.

W Księdze Kapłańskiej, w rozdziałach 12 do 17, znajdujemy zasady dotyczące ludzi z pierwszej kategorii. Są to osoby, które miały chorobę skóry nazwana „caraat” (często błędnie tłumaczona jako trąd) oraz ludzie, u których choroba polegala na mimowolnej emisji płynów ustrojowych (hebr. zav). Także człowiek, który zjadł zwierzę padłe z przyczyn naturalnych (co jest zabronione), musi pójść do mykwy. Najwyższy Kapłan (kohen gadol), po wypędzeniu kozła ofiarnego na miejsce pustynne zwane Azazel (Kpł. 16)(2) , co równawało się ze utratą życia przez kozła, również musiał pójść do mykwy, podobnie jak ten człowiek, który odprowadził kozła „do Azazela”. W Księdze Liczb z rozdziału 19 dowiadujemy się, że również ten, kto miał kontakt z trupem musi obmyć się w mykwie. Same wejście na cmentarz, czyli bycie w zasięgu czterech łokci (ok. 2 metry) od grobu lub przebywanie pod tym samym dachem lub drzewem co trup, bądź grób powoduje, że człowiek staje się TAME (rytualnie nieczysty). Wszystkie wyżej wymienione sytuacje są w pewien sposób połączone ze śmiercią lub chorobą i nie stosuje się ich od czasów zniszczenia Świątyni w Jerozolimie.

Z 15 rozdziału Księgi Kapłańskiej dowiadujemy się o sytuacji korzystania z mykwy nadal jest stosowanej i odnoszącej się do kobiet, które korzystają z mykwy po cyklu menstruacyjnym i po urodzeniu dziecka. Wspólnym mianownikiem wszystkich wyżej wymienionych sytuacji jest fakt, że wiążą się one z utratą życia lub, w przypadku miesiączkujących kobiet, z utratą potencjalnego życia. Błogosławionej pamięci Rabin Aryeh Kaplan, w swojej książce “Waters of Eden: Mystery of the Mikvah” łączy prawa rytualnej nieczystości z opowieścią znajdującą się na początku księgi Bereszit.

Według Bereszit, poprzez zjedzenie owocu, Adam i Chawa przynieśli światu śmierć. Rabin Kaplan zwraca uwagę, że większość praw rytualnej nieczystości odnosi się do różnych sposobów utraty życia, jak również do pozbawienia potencjalnego życia w przypadku menstruacji. Każdy człowiek obecny przy jakimkolwiek przejawie śmierci musi zanurzyć się w wodzie wypływającej, według księgi Bereszit, z Ogrodu Rajskiego, źródła życia. Akt obmycia pozwala „oczyścić się” po zetknięciu się ze śmiercią. Widzimy więc, że rytualna nieczystość, czyli TUMA nie ma nic wspólnego z nieczystością. Słowo nieczystość niesie negatywne konotacje, których pozbawione jest słowo TUMA. Być TAME, czyli rytualnie nieczystym nie jest niczym złym. Tora wymaga po prostu od człowieka, który zetknął się ze śmiercią, odsunięcia się na krótki czas od pewnych aspektów codziennego życia. Ów czas i dystans daje, i pozwala zastanowić się nad darem życia, największym podarunkiem otrzymanym od Boga. Wydaje się, że Tora w sytuacjach, kiedy człowiek styka się z tym mysterium tremendum życia i śmierci, zobowiązuje do pewnego okresu refleksji, które prowadzi do „ponownego narodzenia się” w wodach mykwy.

Kiedy zastanowimy się nad pojęciem ponownego narodzenia duchowego, zrozumiemy również dlaczego zanurzenie w mykwie jest obowiązkiem osoby, która chce przejść na judaizm. Po studiowaniu przez pewien czas zasad judaizmu, oraz sprawdzeniu kandydata przez Beit Din (sąd rabinacki), co do jego/jej wiedzy i oddania się żydowskiemu życiu, pozostaje dla potencjalnego konwertyty rytual zanurzenia się w mykwie. On/ona wchodzi do mykwy jako nie-Żyd, ale wychodzi już jako całkowity członek narodu żydowskiego. Mówi się wtedy, że osoba ta urodziła się na nowo.

Ostatnia kategoria używania mykw dotyczy przyborów kuchennych. Z 31 rozdziału Księgi Liczb dowiadujemy się, że naród żydowski, po zwycięskiej wojnie z Midianitami, został poinstruowany w zakresie koszerowania przyborów kuchennych, które są częścią łupu wojennego i pochodzą od wroga. Po pierwsze, przybory kuchenne, które weszły w kontakt z gorącą, niekoszerną żywnością, miały być oczyszczone przez ogień. Werset mówi: „… wszystko, czego ogień nie zniszczy, przeprowadźcie przez ogień, aby stało się czyste; ale tylko woda oczyszczenia (hebr. mei nida) usunie nieczystość. Czego zaś nie można kłaść do ognia, przeprowadźcie przez wodę” (31:23). Talmud wyjaśnia, że przybory kuchenne powinne być oczyszczone przez zanurzenie w wodzie użytkowanej przez nida, czyli przez kobiet po cyklu mentruacji, dla jej ponownego narodzenia – czyli w mykwie. Oznacza to, że wszystkie przybory kuchenne, łącznie z tymi nie używanymi do gorącego jedzenia, muszą być zanurzone w mykwie. W dzisiejszych czasach ta tradycja odnosi się do przyborów kuchennych wyprodukowanych przez nie-Żydów. Przed ich pierwszym użyciem są zanurzone w mykwie.

3. Rodzaje i wymogi halachiczne konstrukcji mykw.

Każdy naturalny zbiornik np.: morze, rzeka lub jezioro mogą służyć za mykwę. Ponadto istnieją dwa rodzaje napełniania mykw wodą koszerną. Owe dwa rodzaje metod napełniania zwane są: BOR HASZAKA i BOR ZRIA. BOR HASZAKA oznacza studnię z nakładającą się na siebie lub z mieszającą się wodą. Ten rodzaj mykw działa następująco: deszczówka lub woda ze studni głębinowej wypełnia zbiornik, którego pojemność nie jest mniejsza niż 40 SEA(3) i który stanowi tym samym koszerną mykwę. W zbiorniku znajduje się otwór. Po drugiej stronie otworu znajduje się basen dla osób, które chcą dokonać zanurzenia. Zapełniamy basen wodą z kranu o łagodnej temperaturze. Gdy poziom wody w basenie podniesie się do wysokości otworu łączącego zbiornik koszernej wody z basenem, woda w basenie miesza się z koszerną wodą i staje się przedłużeniem mykwy. W momencie dotknięcia woda w basenie staje się koszerna. Następnie każdy może korzystać z basenu, aby osiągnąć TAHARA, czyli rytualną czystość. Woda w basenie “nakłada się na lub miesza się z” wodą koszerną i – voilà – mamy koszerną mykwę w basenie! Reguła halachiczna jest bardzo prosta: do mykwy koszernej (tzn. mającej nie mniej, niż 40 SEA koszernej wody) można dodać dowolną ilość niekoszernej wody (np. wody z kranu). Aby mieszanie się obu rodzajów wody następowało stale, przestrzegany jest powszechnie zwyczaj napełniania basenu tak, aby otwór pomiędzy basenem a zbiornikiem z wodą koszerną znajdował się poniżej poziomu wody. Ten rodzaj konstrukcji jest nazywany BOR HASZAKA – “studnia z nakładająca się na siebie wodą”, ponieważ swobodne łączenie się dwóch rodzajów wody ma znaczenie o koszerności tego rodzaju mykwy.

Drugą konstrukcją, również powszechnie stosowaną w mykwach, jest BOR ZRIA, czyli “studnia dolewanej wody”.

Najpierw, jak powyżej, potrzebny jest pojemnik z koszerną wodą, o objętości 40 SEA. Różnica pomiędzy tym rodzajem mykwy a omawianym poprzednio polega na sposobie w jaki woda bieżąca (niekoszerna) przedostaje się z kranu do basenu. Przy konstrukcji BOR ZRIA woda z kranu wlewana jest do zbiornika z koszerną wodą, w którym uprzednio musi się znajdować co najmniej 40 SEA koszernej wody. Zbiornik BOR ZRIA również połączony jest z basenem przy pomocy otworu. Gdy zbiornik z koszerną wodą napełni się w efekcie nalewania do niego wody z kranu i sięgnie powyżej otworu łączącego, woda przedostaje się do basenu. Basen wypełniony wodą ze zbiornika (do ilości minimalnej, czyli 40 SEA) staje się koszerną mykwą. Idea takiej konstrukcji mykwy jest następująca:W chwili, gdy woda z kranu dociera do koszernej wody w zbiorniku, woda kranowa ulega “unieważnieniu” jako, że łączy się z koszerną wodą mykwy. Staje się wtedy tak samo koszerna jak oryginalna woda w zbiorniku i jako taka przedostaje się przez otwór do basenu, posiadając już właściwości, które sprawiają, że może być użyta do usunięcia TUMA.

W praktyce, zasadnicza różnica pomiędzy dwoma konstrukcjami mykwy sprowadza się do częstotliwości wymiany koszernej wody w zbiorniku. Gdy stosowany jest system BOR HASZAKA, wodę trzeba częściej wymieniać. Powodem tego jest fakt, iż nawet jeśli woda w basenie wymieniana jest po każdorazowym użyciu, to zanieczyszczenia pojawiające się w basenie przedostają się do zbiornika i osiadają w nim, brudząc koszerną wodę w zbiorniku. Nie stanowi to jednak problemu gdy stosowany jest system BOR ZRIA. Koszerna woda w zbiorniku jest odświeżana praktycznie za każdym razem, gdy mykwa jest napełniana świeżą wodą z kranu, poprzez nalewanie jej do zbiornika z koszerną wodą. W istocie, nazwa owej konstrukcji – BOR ZRIA, “studnia dolewanej wody” wiąże się z częstym uzupełnianiem zbiornika świeżą wodą kranową. Nietrudno sobie wyobrazić, że w miejscach, gdzie nieczęsto pada deszcz, ten drugi sposób konstruowania mykw jest stosowany chętniej.

4. Mykwa czyli nadzieja.

Na zakończenie, chciałbym odnieść się do inspirującej kwestii dotyczącej mykwy. Słowo mikwa ma ten sam źródłosłów, co słowo tikwa, oznaczające nadzieję. Istnieje tradycja alegorycznego stosowania tego słowa w odniesieniu do “nadziei w Bogu”. W Księdze Jeremiasza 17:13 czytamy: “O Boże, nadziejo Izraela! Wszyscy, którzy Cię opuszczają, będą zawstydzeni…”. Wyrażenie „nadziejo Izraela” po hebrajsku brzmi MIKWE ISRAEL, czyli również „mykwo Izraela”.

W Talmudzie (traktat Joma, folio 85b) Rabi Akiwa porównuje zanurzenie się w mykwie do relacji pomiędzy Bogiem a narodem żydowskim. Tak jak mykwa oczyszcza skażonych, tak Święty Jedyny, niech będzie błogosławiony, oczyszcza naród żydowski.

Inna alegoria nawiązuje do trzynastej zasady wiary w judaizmie, głoszącej, że sprawiedliwi dostąpią w przyszłości zmartwychwstania. “Żywa woda”, która zimą pozbawiona życia w stanie zamrożenia, bez wątpienia stanie się znów “żywą wodą”, gdy wiosną nastanie odwilż. W tej alegorii woda przedstawia sprawiedliwych, którzy dostąpią w przyszłości zmartwychwstania. Dlatego też jest zwyczajowo przyjęte, aby po zakończeniu pogrzebu studiować siódmy rozdział traktatu Mikwaot (hebr. Mykw) należącego do Miszny. Traktat ten obejmuje prawa mykwy, a jego siódmy rozdział zaczyna dyskusję na temat odpowiedniego źródła wody do koszernej mykwy. Studiowanie traktatu symbolizuje nadzieję, że pochowany człowiek w przyszłości dostąpi zmartwychwstania i nowego życia.

————————————-

(1) We współczesnych przebieralniach z głośników słychać relaksującą muzykę. Istnieją nawet mykwy, które oferują pedicure, manicure i masaże.

(2) W Jom Kipur z dwóch identycznych kozłów wybierno poprzez losowanie jednego do złożenia w ofierze, a drugiego wypędzano do Azazel na pustyni. „I położy Aaron obie swoje ręce na głowie kozła żywego, i wyzna nad nim wszystkie przewinienia synów izraelskich i wszystkie ich przestępstwa, którymi zgrzeszyli, i złoży je na głowę kozła, i wypędzi go przez wyznaczonego męża na pustynię” (Kpł. 16:21, Biblia to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Towarzystwo Biblijne w Polsce, Warszawa 1998, s. 129). Słowo „azazel” może oznaczać miejsce, albo samego kozła, tłumaczono je także jako imię demona. Tym samym grzechy Izraela powracały do swego źródła nieczystości. Por. Alan Unterman, Encyklopedia tradycji i legend żydowskich, tłum. Olga Zienkiewicz, Warszawa 1998, s.36.

(3) Sea to halachiczna miara w Talmudzie. Istnieją różne opinie, jak znaczna jest ta objętość. Począwszy od opinii Rabina Awrahama Chaima Nae, który uważa, że to 8,3 litra, aż do 14,3 litra według tego, co twierdził Rabin Awraham Jeszaja Karelitz. Według pierwszej opinii, więc, niezbędne są 332 litry, podczas gdy według drugiej 572 litry.