B?g a Holokaust

(Streszczenie wyk?adu z JCC 27 wrze?nia 2008)?

Wyk?ad dedykuj? pani Zofii Radzikowskiej, kt?ra zmobilizowa?a mnie do tego, ?eby zaj?? si? tym tematem.

Stoimy naprzeciw Holokaustu tak samo jak stoimy wobec Mount Everest. Stoj?c blisko, nie widzimy ca?o?ci. Spogl?daj?c na Mount Everst z daleka, nie potrafimy dostrzec szczeg??u. By? mo?e nigdy nie b?dziemy w stanie ogarn?? ca?o?ci tego niezrozumia?ego fenomenu.
Pytanie to powinni?my w?a?ciwie podzieli? na dwie r??ne cz??ci, na pytanie og?lne ? dlaczego w og?le mia? miejsce Holokaust, w kt?rym zgin??o sze?? milion?w ludzi; oraz dodatkowo, 6 milion?w szczeg??owych pyta? dotycz?cych ka?dej z ofiar ? dlaczego on/ona zosta?/a zamordowany/a i czym sobie za?u?y?/a na tak? ?mier?? Musimy pami?ta? o obu tych pytaniach, poniewa? my?l?c o Holokau?cie w og?lnym kontek?cie, zapominamy o sile i wymiarze pyta? dotycz?cych ?mierci konkretnych os?b.
Borykamy si? ze s?ynnym pytaniem “Jaka jest rola Boga w Holokau?cie?” Zw?aszcza gdy znajdujemy si? w miejscu, w kt?rym to wszystko si? wydarzy?o. Przede wszytskim musimy zrozumie?, ?e istnieje pytanie w?a?ciwe, ale jest to tak?e pytanie retoryczne. I nie zajmujemy si? tutaj pytaniem retorycznym. W moim wyk?adzie koncentruj? si? tylko na odpowiedzi filozof?w ?ydowskich zwi?zanych z judaizmem. Nie przedstawiam odpowiedzi innych, “uniwersalnych” filozof?w. Faktem jest, ?e ilo?? ludzi wierz?cych nie zmieni?a si? z powodu Holokaustu. Wierz?cy pozostali lud?mi wierz?cymi, a nawet umocnili swoj? wiar?. S?ynne stwierdzenie Greenbauma “Moja wiara ulotni?a si? razem z dymem krematori?w w Auschwitz” (Greenbaum by? niewierz?cy tak?e przed Holokaustem) jest przeciwstawione zdaniu Rabina Jisachara Szlomo Teichthala, kt?ry zmieni? s?ynne pytanie “Gdzie by? B?g, kiedy mia? miejsce Holokaust?” na “Gdzie by? B?g? ? W Holokau?cie!” Dla niego by? to najlepszy dow?d na istnienie Boga.
Odpowiedzi i reakcje na Holokaust mo?na podzieli? na trzy kategorie. Tradycyjna ortodoksyjna odpowied? (1), odpowied? oparta na ?r?d?ach biblijnych (2), nowoczesne odpowiedzi (3). Traydycjna odpowied? m?wi, ?e istnia? alians, przymierze mi?dzy Bogiem a ludem Izraela. Ten brit nie istnia?, nie funkcjonowa? podczas Holokaustu. Musimy szuka? powod?w, dla kt?rych B?g spowodowa? Holokaust, w naszych przewinieniach. Rabin Hutner z Warszawy m?wi?: “Byli?my nielojalni wobec Boga”. W jaki spos?b byli?my nielojalni wobec Boga? Rabin Hutner twierdzi, ?e tego do ko?ca nie wiemy, pewnym jest natomiast, ?e to nasza nielojalno?? spowodowa?a zerwanie przymierza, czego nast?pstwem by? Holokaust. Rabin Wasserman z Baranowicz jest bardziej konkretny. Twierdzi, ?e na poziomie narodowym (narodu ?ydowskiego), wiele “izm?w” (komunizm, socjalizm, reformizm etc.), a w?a?ciwie ich szczeg?lna popularno?? w?r?d ?yd?w spowodowa?a, ?e ?ydzi nie byli zwi?zani z ich tradycj? i religi?, a zatem nie dope?nili obowi?zk?w przymierza i w odpowiedzi B?g je zerwa?. Rabin Joel z Satmar by? nawet bardziej kategoryczny w swoim os?dzie. Obwinia? syjonizm jako g??wny pow?d, dla kt?rego mia? miejsce Holokaust. (By?o to do?? absurdalne, zw?aszcza, ?e Rabin z Satmar zosta? ocalony z Holokaustu w?a?nie przez syjonist?w w tzw. poci?gu Kastnera, zostawiaj?c wszystkich swoich chasyd?w na W?grzech). Jest to interesuj?ce, a tak?e bolesne, je?li u?wiadomi? sobie poziom absurdu, kt?ry osi?gaj? niekt?re dywagacje na ten temat. Kiedy dotar?y do nich straszliwe wie?ci z Polski, niekt?rzy rabini na W?grzech w latach czterdziestych oskar?ali polskich ?yd?w o bycie zbyt pob?a?liwym wobec syjonizmu, kt?ry by? wtedy do?? popularny w Polsce ? potwierdzeniem dla tych teorii mia? by? fakt, ?e Holokaust nie dotar? do W?gier. Wszyscy wiemy doskonale, co si? sta?o z ?ydami w?gierskimi par? miesi?cy p??niej?
Istniej? tak?e rabini, kt?rzy wskazuj? na r??norakie przyczyny Holokaustu. Jeden z rabin?w sefardyjskich twierdzi?, ?e najci??sz? win? aszkenazyjskiego judaizmu jest to, ?e ludzie rozmawiaj? podczas nabo?e?stwa w synagodze. St?d te? wyci?ga on wniosek, ?e Holokaust nie mia? i nie m?g? mie? miejsca na teranach, gdzie mieszkali ?ydzi sefardyjscy, poniewa? nie rozmawiaj? oni podczas nabo?e?stwa. Jak wiemy, jedn? z podstawowych zasad judaizmu jest wiara w nagrod? b?d? kar? za nasze zachowanie. Bardziej kontrowersyjnym jest pytanie, czy mo?na poszukiwa? konkretnego grzechu i uzasadnia? nim dan? kar?.
Z drugiej strony mamy tak?e opinie innych rabin?w ortodoksyjnych, kt?rzy wspierali syjonizm (np. rabin Teichtal) i wskazywali na odrzucenie syjonizmu i niezgod? na wyjazd do Izraela za pow?d, dla kt?rego mia? mie? miejsce Holokaust. Wed?ug? zwolennik?w tej teorii przyztoczenie s??w Boga ?je?li nie chcesz ?y? w Galut (diasporze) i powr?ci? do ziemi obiecanej, zmusz? ci? do tego? mia?o by? jej potwierdzeniem.
Przypomnijmy sobie pewne kataklizmy wymienione w tekstach biblijnych, takie jak potop, zniszczenie pierwszej ?wi?tyni itp. Jako przyk?ad, na kt?rym powinni?my si? skoncentrowa?, wybra?em cztery wydarzenia. Najbardziej tradycyjn? analogi? jest por?wnanie Holokaustu do ofiary Icchaka. B?g kaza? Awrahamowi zabi? swojego syna w ofierze, aby Awraham udowodni? swoj? lojalno?? wobec Boga. Przez wszystkie pokolenia by? to symbol po?wi?cenia ludu Izraela Bogu. Nie ma tutaj miejsca na pytania, po prostu akceptujemy wol? Boga tak?, jak? ona jest.
Inni filozofie, np. Berkovich, Heschel, powo?uj? si? na koncpet Ewed Adonai (Niewolnik Boga): “Ten, kt?ry niesie nasze grzechy” (koncept przyswojony przez chrze?cija?stwo i bardzo istotny w chrze?cija?skiej teologii). Cadykowie (Sprawiedliwi) cierpi? za grzechy innych. Ludzie, kt?rzy zgin?li w Holokau?cie s? w tej konkretnej sytuacji uznawani za Sprawiedliwych, kt?rzy gin? za grzechy innych.
W judaizmie istnieje tak?e koncept Hester Panim ? m?wi?c zupe?nie wsp??czesnym j?zykiem i ujmuj?c ow? ide? w prostych i dosadnych s?owach ? B?g znajduje si? w trybie “stand by”, jest w jakim? sensie u?piony, nie ukazuje swojej “twarzy”, nie ingeruje w nasz ?wiat. Wygl?da na to, ?e B?g zerwa? przymierze, “porzuci?” je. Ale w rzeczywisto?ci tego nie zrobi?. O tej koncepcji pisa? m.in. Martin Buber.
Inni filozofowie poszli nawet dalej przywo?uj?c koncept Jisurim szel Ahawa, wed?ug kt?rego “Ten, kt?rego kocha B?g, cierpi”. Paradoksalnie w Holokau?cie B?g pokaza? sw? “twarz” i swoj? mi?o?? poprzez Holokaust, a wi?c sytuacj?, w kt?rej ludzie odczuwaj? skrajne cierpienie.
Nurt my?li filozoficznej, w kt?rej uzasadnia si? Holokaust por?wnaniami z kataklizmami biblijnymi, jako przyk?ad podaje tak?e histori? Hioba. Hiob przeszed? pewnego rodzaju test, egzamin przed Bogiem. Jego zadaniem by?o udowodnienie swojej lojalno?ci wobec Boga, swojej wiary. By? mo?e Holokaust by? rodzajem testu? Takie por?wnanie jest bardzo niesprawiedliwe, poniewa? po cierpieniach Hioba ma miejsce boskie objawienie. Po Holokau?cie za? nie by?o ?adnego objawienia. Ponadto, histori? Hioba wie?czy Hollywoodzki happy end. W przypadku Holokaustu, nadal poszukujemy szcz??liwego zako?czenia i nie mo?emy go odnale??.
Nie mo?emy tak?e pomin?? najbardziej skomplikowanego podej?cia do tej tematyki, wed?ug kt?rego Holokaust jest cz??ci? koncepcji ?Wenikdaszti betach Izrael? (?Okazuj? moj? ?wi?to?? po?r?d Izraelit?w?) ? jest to koncepcja, wed?ug kt?rej B?g okazuje swoj? moc i niewyobra?aln? si?? niszczenia wybieraj?c za cel w?a?nie tych ludzi, kt?rzy s? mu najbli?si, nar?d wybrany ? przyk?adem na potwierdzenie tej teorii maj? by? Nadaw weAwihu, synowie Aharona, kt?rzy zostali zg?adzeni przez Boga w dniu, w kt?rym zosta? stworzony Miszkan ? powodem mia?o by? ?Bikrowai ekadesz? (?Oka?? moj? ?wi?to?? tym, co zbli?aj? si? do Mnie, oka?? chwa?? moj? przed ca?ym ludem?). Jak?e dalekie jest to od naszego rozumowania.
Teraz og?lnie przyjrzymy si? odpowiedziom nowczesnym i postmodernistycznym. (Oczywi?cie, bardzo trudne jest skr?towe uj?cie tych teorii, poniewa? ka?da z nich zas?uguje na pe?ny semestr wyk?ad?w).
Richard Rubinstein m?wi, ?e nale?y z Holokaustu wyci?gn?? jego “przes?anie”. Jedynym logicznym przes?aniem jest stwierdzenie, ?e B?g nie istnieje, za? dla wi?kszo?ci ludzi B?g jest r?wnoznaczny z ich w?asnym systemem warto?ci. ?w B?g, czyli aksjologia, zgin?? w Auschwitz i nale?y szuka? nowych warto?ci.
Arthur Cohen stwierdzi?, ?e jeste?my nie fair wobec Boga, je?li w og?le zadajemy takie pytania. B?g opu?ci? ludzko?? i pozostawi? jej mo?liwo?? wyboru. To my decydujemy, co robimy. On tylko chroni woln? wol? ludzi.
“?ydzi! Nie pozw?lcie Hitlerowi wygra?!” ? Emil Pokenheim twierdzi, ?e Holokaust by? objawieniem takim jak objawienie na G?rze Synaj, kiedy B?g da? Tor? dzieciom Izraela. W przypadku Holokaustu B?g da? ludziom 614 przykaza? (czyli da? nowe przykazanie opr?cz tradycyjnych 613 przykaza?). Przykazanie to brzmi: “Prze?yj!” Prawdziwym zwyci?stwem jest prze?ycie ? zar?wno jako cz?owiek, jak i jako ?yd.
W?r?d nowoczesnych koncepcji istnieje tak?e taka, kt?ra m?wi, ?e “stare” przymierze mi?dzy lud?mi a Bogiem trwa?o do Holokaustu. B?g z?ama? zasady tego przymierza poprzez po?redni nakaz pope?nienia samob?jstwa, czego wyrazem by? Holokaust. Taka “umowa” nie istnia?a w “starym” przymierzu. A zatem, po Holokau?cie, zawarte zosta?o “nowe” przymierze mi?dzy Bogiem a lud?mi, w kt?rym jeste?my r?wnoprawnymi partnerami, nie jeste?my ju? niewolnikami Boga.
Zar?wno religijni jak i niereligijni filozofowie doszli do punktu, w kt?rym stwierdzono, ?e musimy ponownie okre?li? co oznacza koncepcja Boga. Po Holokau?cie definicja Boga jest inna ni? przed Holokaustem ? mianowicie, B?g jest stworzycielem, ale nie fukcjonuje w naszym ?wiecie jako bezpo?rednia przyczyna wszystkich zdarze?, nie anga?uje si? w konkretne sprawy, m?wi?c potocznie, nie wchodzi w szczeg??y naszego ?ycia. Koncepcja ta przypomina nam tak?e o staro?ytnych koncepcjach manichejskich i agnostycznych.
Istnieje tak?e koncepcja religijnych nacjonalist?w, dla kt?rych ca?y fenomen Holokaustu? jest bardzo prosty i zrozumia?y. Wed?ug dati leumi (ruch Mizrachi) Holokaust mo?na by?o przewidzie?, poniewa? wszystko zapisane jest w Talmudzie i ksi?gach rabinackich ? religijni nacjonali?ci odczytuj? Holokaust jako zapowiedziane cierpienia przed przyj?ciem Mesjasza. Koncepcja ta zwana jest Chewlei Maszijach. Wed?ug nich Holokaust poprzedza? przyj?cie Mesjasza, kt?rym jest pa?stwo Izrael.
Na koniec pragn? zaznaczy?, ?e w moim wyk?adzie nie uj??em koncepcji mistycznych. Jedn? z nich jest teoria Gilgulu, wed?ug kt?rej nie ma czego? takiego jak boska sprawiedliwo??, kt?ra wywiera?aby wp?yw na nasze cia?o, za? wszelkie koncepcje boskiej sprawiedliwo?ci dotycz? jedynie naszych dusz. Innymi s?owy ludzie, kt?rzy zgin?li podczas Holokaustu, zostali ukarani za swoje grzechy z poprzedniego ?ycia. Trudno jednak zag??bi? si? w t? teori?, poniewa? nie mo?na udowodni? w?dr?wki dusz i nie mo?na do ko?ca jej zrozumie?, je?li si? w ni? nie wierzy.
Jeste?my tu? przed Rosz Haszana. Jom haDin ? Dzie? S?du. Wed?ug tradycji ?ydowskiej B?g s?dzi ka?d? istot? na ?wiecie ? ka?d? z osobna, szczeg??owo. W tym samym czasie B?g s?dzi tak?e og?lnie ca?y wszech?wiat. Oznacza to, ?e jeste?my s?dzeni zar?wno jako indywidualne istoty, jak i jako rodzina, grupa, nar?d, etc.
Nie wspomnia?em o staro?ytnej teorii kabalistycznej Celem Elohim (Obraz Boga), wed?ug kt?rej poniewa? jeste?my stworzeni na obraz i podobie?stwo Boga, granica mi?dzy tym, co jest ludzkie, a co jest boskie, jest bardzo p?ynna. W?wczas, je?li winimy za co? Boga, winimy tak?e ludzi. Nie mo?emy wtedy nawet odpowiednio skonstruowa? pytania, kt?re chcemy zada?.
Chcia?bym zako?czy? odpowiedzi? najbardziej praktyczn? i najbardziej zbli?on? do prawdy. Odpowied? t? da? mi m?j “s?siad”, kt?ry mieszka? kiedy? na rogu Dietla i Kordeckiego. Nazywa? si? on Rabin Szem Klinberg, kt?ry by? rabinem Dzia?oszyc. Odk?d zosta? przewieziony do getta, przesta? ?piewa? pie?ni szabatowe. Rzek? on: “Kiedy B?g pokazuje swoj? moc, ludzie milcz?”. Najwy?sz? form? gloryfikacji Boga jest cisza. P??niej, kiedy w getcie krakowskim Niemcy zacz?li ?ciga? i? prze?ladowa? przyw?dc?w i elity spo?eczno?ci ?ydowskiej, Rabin Szem Klinberg uciek? do Tarnowa. Tam uczy? o sile milczenia. M?wi? on o “aktywnym” milczeniu, nie takim, kt?re jest pasywne i jest efektem bezsilno?ci, ale takim, kt?re pochodzi z odwagi i ca?kowitego zrozumienia i ca?kowitego zjednoczenia z Bogiem. Zgin?? w P?aszowie. Jego ostatnie s?owa, kt?re przekaza? swoim chasydom, brzmia?y: “Wiekuisty b?dzie walczy? za was, a wy zamilczcie”.

***