Paraszat Szemot

Nie tak dawno w ?ydowskim ?wiecie rozpatrywana by?a kwestia tego, czy kobieta mo?e by? mohelem, czy mohelem mo?e by? tylko m??czyzna?

C?? mo?emy zrobi? prostszego, jak zwr?ci? si? do naszej parszy i przeczyta? w niej, jak Tora opowiada o traumatycznych wydarzeniach, jakie spotka?y Moj?esza i Cipor? w ich drodze z Midjanu do Egiptu:

?I sta?o si? w drodze, na gospodzie, ?e spotka? go Wiekuisty i zamierza? go zabi?.? (Szemot 4:24)

Hazal (uczeni rabini) wyja?niaj?, i? powodem, dla kt?rego Haszem chcia? zabi? Moj?esza, by?o zaniedbanie przez niego micwy brit mila (obrzezania) w?asnego syna. Tak opowiada o tym Talmud:

?Nauczano: R. Joszua b. Kara powiedzia?, Wielkie jest obrzezanie, jako, ?e wszystkie zas?u?one czyny Moj?esza, naszego nauczyciela, nie obroni?y go, kiedy wykaza? si? on apati? w stosunku do obrzezania, jak napisane jest, spotka? go Wiekuisty i zamierza? go zabi? (Szemot 4:24). R. Jose powiedzia?, bro? Bo?e, nie chodzi o to, i? Moj?esz by? apatyczny w stosunku do obrzezania, lecz rozumowa? on w ten spos?b: ?Je?li obrzezam syna i p?jd? dalej na moj? misj? do Faraona, nara?? jego ?ycie…? (Nedarim 31b)

Cipora, kobieta ?wiadoma tego co si? dzieje dooko?a, zrozumia?a co jest przyczyn? dla niebezpiecze?stwa ?mierci, jaka nagle zacz??o grozi? jej m??owi, i natychmiastowo podj??a si? dzia?a? ?

?I wzi??a Cyppora krzemie? ostry, i obrzeza?a napletek syna swego, i dotkn??a n?g jego, i rzek?a: ?Tak, oblubie?cem krwi jeste? mi!? I odst?pi? od niego. Wtedy rzek?a: ?Oblubieniec krwi przez obrzezanie.? (Szemot 4: 25-26).

W Midraszach i agadot (legendach rabinicznych) kobiety wyst?puj? jako mohele, Je?li jednak chodzi o poziom prawny, oto chalachiczne ustalenia w tym temacie:

W Szulchan Aruch napisane jest:

?Wszystkim dozwolone jest dokonywa? akt obrzezania, tak?e niewolnicy, kobiety i dzieci, i nieobrzezany ?yd nieobrzezany, kt?rego bracia zmarli z powodu obrzezania? (Szulchan Aruch Jore Dea Hilchot Mila 264:1)

Rabin Josef Karo, autor Szulchan Aruch, ustanawia, i? kobieta mo?e dokonywa? aktu obrzezania. Ogranicza on jednak nieco owe pozwolenie, dowodz?c, i? lepiej by obrzezania dokonywa? ?yd, na kt?rym spoczywa prawny obowi?zek obrzezania si?, tak kontynuje on sw?j wyw?d: ?I je?li jest doros?y ?yd p?ci m?skiej, kt?ry zna si? na obrzezywaniu, on winien zaj?? si? tym, przed wszystkimi innymi.?

ReMa w swym komentarzu przywo?uje pewn? powszechn? opini?, odbieraj?c? kobiecie prawo do obrzezywania, napisane jest tak: ?S? tacy, kt?rzy twierdz?, i? kobieta nie mo?e obrzezywa?.?

Jak to ma w swym zwyczaju Rabin Remu przyk?ada wi?ksz? wag? do praktycznych zachowa? ni? teroetycznych chalachicznych rozwa?a?, i dodaje w tym momencie tak? oto uwag?: ?Zwyczajem jest poszukiwa? do tego m??czyzny.?

Innymi s?owy, Rabin Remu przywo?uje opini? zakazuj?c? kobiecie dokonywania aktu brit mila, jednak w retrospektywie, wydaje si?, i? ReMa zgodzi?by si? uzna? wykonanie na kim? aktu brit mila przez kobiet? za koszerny akt.

Nie jest jednak jasne, czy tak rzeczywi?cie mog?o by byc i jaka jest r??nica pomi?dzy opini? ReMa a Rabin Josef Karo ? oboje zgadzaj? si?, co do tego, i? wyj?ciowo (?lechatchila?) nale?y poszukiwa? m??czyzny, na kt?rym spoczywa obowi?zek poddania si? owej micwie, i to on powinien s?u?y? jako mohel. Jednak post factum (?bediawad?) brit mila dokonane tak?e przez innych (r?wnie? kobiety) r?wnie? s? koszerne. Powr?cimy do tego zagadnienia w dalszej cz??ci naszych rozwa?a?.

Przyjrzymy sie teraz nieco tekstom ?r?d?owym le??cym u podstaw tej chalachy ?

W Talmudzie rozwa?ane przez nas zagadnienie rozpatrywane jest w kontek?cie dyskusji na temat tego, czy nie-?yd mo?e dokonywa? obrzezania kogo?. Oto Gemara z traktatu Awoda Zara ?

Stwierdzono: Sk?d mo?na wnioskowa?, i? obrzezanie wykonane przez pogan jest niewa?ne? ? Daru b. Papa powiedzia? w imieniu Rab: Na podstawie s??w: ?Ty za? przymierza Mojego przestrzegaj? (Bereszit 17:9), podczas gdy R. Johanan wnioskuje z owych s??w: ?Himol jimol?(Bereszit 17:13 ? Himol jimol = ?Obrzezanym ma by??, mo?e by? zinterpretowane, poprzez niewielk? zmian? pierwszego s?owa, czytanego jako Hamal Jimol, Ten, kt?ry jest obrzezany, powinien obrzezywa?, co wyklucza pogan).

Na czym polega praktyczna r??nica pomi?dzy tymi dwoma odczytaniami?…Trzeba powiedzie?, i? aspekt w kt?rym r??ni? si? one, dotyczy kobiety. Zgodnie z tymi, kt?rzy opieraj? si? na ?Obrzezanym ma by??, tutaj nie ma odniesienia, gdy? kobieta nie podlega temu przykazaniu, podczas gdy w przypadku tego, kt?ry polega na ?Ten, kt?ry jest obrzezany, powinien obrzezywa??, w tym przypadku istnieje odniesienie, gdy? kobieta winna by? klasyfikowana jako ?obrzezana?.

Ale czy jest kto?, kto uwa?a, i? kobieta nie jest uprawniona do wykonywania obrzezania. Czy? Pismo nie m?wi, ?I wzi??a Cyppora krzemie? ostry? (Szemot 4:25) ? Wczytajcie si? w to, ona spowodowa?a, by to zosta?o wzi?te. Ale m?wi r?wnie?, ?I obrzeza?a!? ? Wczytajcie si? w to, i ona spowodowa?a, ?e zosta?o odci?te, poprzez poproszenie innej osoby, m??czyzn?, by to zrobi?. Lub mo?na powiedzie?, oznacza to, i? ona jedynie zacz??a a Moj?esz powr?ci? i doko?czy?.? (Awoda Zara 27a)

Wyja?nijmy ?

Gemara dyskutuje teksty ?r?d?owe, na podstawie kt?rych wnioskuje o zakazie wykonywania obrzezania przez goj?w, tak napisane jest w Torze: ?I rzek? B?g do Abrahama: ?Ty za? przymierza? Mojego przestrzegaj, ty i potomkowie twoi po tobie, w pokoleniach swoich.? (Bereszit 17:9)

Tora podkre?la: ?ty i potomkowie twoi?; Tora nakazuje: ?To, co istnieje w tobie (obrzezanie), istnieje r?wnie? w twych potomkach!?, innymi s?owy, wymagane jest od cz?owieka, kt?ry ma spe?nia? funkcj? mohela, by sam bra? udzia? w pakcie brit mila, a poniewa? goj czy kobieta nie podlegaj? brit mila (goj = poniewa? nie ma takiej potrzeby, kobieta ? poniewa? fizycznie nie jest to mo?liwe dla niej), st?d te? nie mog? by? oni uczestnikami dokonywania aktu obrzezania innych os?b.

Tymczasem Rabin Johanan odczytuje z owych tekst?w ? ?Obrzezanym ma by? urodzony w domu twoim, i nabyty za pieni?dz tw?j…? (Bereszit 17:13). S?owa ?Himol Jamul?, ich znaczeniem jest to, i? mohel sam musi by? obrzezany, tzn. pozbawiony napletka, dlatego te? goj, kt?ry posiada napletek, nie mo?e obrzezywa?; natomiast kobieta nie zostaje pozbawiona napletka, poniewa? go fizycznie nie posiada, st?d te? kobieta jest uprawniona? dokonywa? brit mila innym osobom.

By? mo?e mo?emy spojrze? na ow? ?machloket? (sp?r) jako dysput? pomi?dzy uczonymi m?drcami Erec Israel a Babilonii. Po jednej stronie mamy najwi?kszygo uczonego Erec Israel ? Rabina Johanana, kt?ry zezwala kobietom wykonywa? prac? mohela, podczas gdy Amoraici z Babilonii, prowadzenia przez Rawa, zabraniali kobietom bycia mohelami.

W zwi?zku z zasad? ?umiarkowania? machloket pomi?dzy Rawem a R. Jochananem zostaje rozwi?zana z ten spos?b, i? chalacha stanowi za R. Johananem, a wi?c prawo dozwala kobiecie wykonywa? funkcj? mohela. W istocie wi?kszo?? ?poskim? (uczeni rabini wydaj?cy decyzje halachiczne) uwa?a?o, i? kobiety uprawnione s? do tego, by dokonywa? brit mila. Istnia?a jednak r??nica pomi?dzy wcze?niejszymi decyzjami prawnymi wydawanymi w Aszkenaz a tymi wydawanymi w Hiszpanii, ?polegaj?ca na tym, i? aszkenazyjscy poskim uprawniali kobiet? do wykonywania brit mila ?przed faktem? (lechatchila), natomiast sefardyjscy poskim uprawniali kobiet? do tego jedynie post factum (bediawad), w przypadku gdy zabrak?o m??czyzny, kt?ry w danym czasie i miejscu m?g?by to zrobi?.

W p??niejszym czasie sytuacja w Aszkenaz zmieni?a si?, autorzy Tosafot, zaostrzyli prawo i zabronili kobietom dokonywa? brit mila.

Powodem dla kt?rego autorzy Tosafot dokonali tego zakazu, jest to i? zdecydowali oni, ?e je?li chalacha zwyczajowo, w sporach pomi?dzy Rawem a Rabinem Johananem, stanowi za Rabinem Johananem, to w owym przypadku nale?y wydac decyzje zgodn? ze stanowiskiem Rawa. Sw? opini? wywiedli oni z owej braity:

?Nauczane by?o: Rabin Judah haNasi (Juda Ksi??e), powiedzia?: Na podstawie czego? mo?emy dedukowa?, ?e obrzezanie wykonywane przez pogan jest nieuprawnione? Na podstawie s??w Pisma: ?Ty za? przymierza Mojego przestrzegaj?(Bereszit 17:9).? (Nedarim 27a)

To znaczy: ju? w poprzednich pokoleniach, w czasach tannait?w, rabin Jehuda haNasi wybiera werset ?Ty za? przymierza? Mojego przestrzegaj, ty i potomkowie twoi po tobie, w pokoleniach swoich?, jako tekst ?r?d?owy uzasadniaj?cy zakazanie nie-?ydom wykonywania na innych brit mila. Je?li autorytet tego pokroju jak Rabin Jehuda haNasi dokonuje wyboru w?a?nie tego wersetu, zak?adamy i? akceptuje on r?wnie? inny wniosek, wyci?gni?ty przez Rawa na podstawie tego wersetu ? stanowi?cy o tym, i? kobieta nie mo?e wykonywa? brit mila.

Je?li tak, to ?tacy, kt?rzy twierdz??, cytowani przez Rabina Remu, to w?a?nie tosafi?ci, ReMa obawia si? ich opinii , nawet je?li post faktum autoryzuje on obrzezanie, tj. zgodnie z opini? wi?kszo?ci poskim aszkenazyjskich i sefardyjskich, kt?rzy autoryzowali obrzezania dokonywane z r?k kobiet.

Powr??my do pytania postawionego przez nas wcze?niej ? jaka logika stoi za s?owami Rabina Remu? Na czym polega?o wzbogacenie przez ReMa s??w Rabina J. Caro, poprzez dodanie? s??w: ??Zwyczajem jest poszukiwa? do tego m??czyzny? ? Przecie? R. Josef Caro autoryzowa? obrzezanie przez kobiet? jedynie post factum.

Rabin Pinchas Horowitz, znany pod nazw? ?Baal haHaflaa? (nazwa ta wzi??a si? w zwi?zku z jego ksi??k? ?Haflaa? odpowiada na to pytanie proponuj?c niezwyk?? ide?:

By? mo?e s?owa ReMa zwi?zane s? z pobocznym zagadnieniem ? jednak jest to cz??? sk?adowa ka?dej micwy ? b?ogos?awie?stwo.

Istnieje sp?r co do tego, czy kobieta powinna wymawia? b?ogos?awie?stwo istniej?ce przez micwami ?zwi?zanymi czasem?. Jak wiemy m??czy?ni zobowi?zani s? do przestrzegania wszystkich przykaza?, ?pozytywnych? (hebr: ?taase?) i ?negatywnych? (lo-taase)- pomi?dzy tymi, kt?re tak jakby, zale?ne s? od czasu i tymi, kt?re s? niezale?ne od czasu. Kobiety podlegaj? nakazowi trzymania micwot ?lo taase?, i nie maj? obowi?zku trzymania micwot ?lo-taase?, poniewa? wykonanie tych przykaza? (lo-taase) zale?ne jest od czasu (przykazania te zwane s? ?micwot zwi?zane czasem?), i kobiety nie s? zobowi?zane prawem do ich przestrzegania.

Je?li jednak kobieta dobrowolnie decyduje si? przestrzega? jakiej? micwy ?taase? ? decyzja jest w jej r?kach.

Jak wiemy, przed wykonaniem ka?dej z micwot ?taase?, nale?y wypowiedzie? b?ogos?awie?stwo, zwane ?birkat hamicwot?: ?Baruch Ata Haszem…aszer kidszanu bemicwotaw weciwanu al micwat…?

Kobieta, kt?ra nie jest prawnie zobowi?zana do wykonywania takiej micwy (jak np. tfilin, cicit, lulaw, i in), mo?e wypowiedzie? owo b?ogos?awie?stwo?

Opinie s? podzielone ?

Rabini sefardyjscy zakazali kobietom wypowiadania owych b?ogos?awie?stw, tak?e Rabin Josef Caro by? tego zdania, podczas gdy rabini aszkenazyjscy pozwalali kobietom b?ogos?awi? przed przykazaniami, kt?rymi prawnie nie s? one zwi?zane, podobnie r?wnie? stanowi? Rabin Remu. By? mo?e przy innej okazji wyja?nimy dlaczego.

By? to by?o powodem dla kt?rego R. Josef Caro i sefardyjscy poskim zadecydowali, i? kobieta nie powinna dokonywa? akt?w obrzezania, poniewa? w takim przypadku, nie mog?aby ona wypowiedzie? b?ogos?awie?stwa przed micw?, tj. b?ogos?awie?stwa na brit mila (podobnie niewolnik, goj, czy dziecko, r?wnie? nie mo?e wypowiedzie? b?ogos?awie? na micw?, ka?dy z nich z innego powodu).

Z punktu widzenia ReMa, stoj?cego na przekonaniu, i? kobieta mo?e b?ogos?awi? przed wykonaniem micwy ?taase?, problem ten nie istnieje, i kobieta mo?e dokonywa? brit mila . Co prawda ReMa obawia? si? nieco opinii tosafist?w, kt?rzy zakazali kobietom dokonywa? brit mila, jednak post factum polega? on na opinii wi?kszo?ci ?riszonim? (rabini czas?w ?redniowiecza), kt?rzy brit mila wykonywane przez kobiety autoryzowali.

Rabin Remu doszed? wi?c do wniosku, do jakiego ostatecznie doszed? r?wnie? R. Josef Caro ? ?lechathila? = przed-faktem, kobieta nie jest autoryzowana dokonywa? brit mila, jednak ?bediawad? ? post factum- jest to dozwolone. Tylko, ?e Josef Caro nie pozwoli? ?lechatchila? ze wzgl?du na zakaz wypowiadania b?ogos??wie?stwa, a ReMa ze wzgl?du na obaw? opinii tosafist?w, kt?rzy zabronili brit mila wykonywane przez kobiety.

I tak hipoteza R. Pinchasa Horowitza wyja?nia s?owa Rabina Remu.