Paraszat Emor

Niekt?re spory halachiczne s? stare jak ?wiat. Ci?gn? si? one od czas?w Tanait?w po dni dzisiejsze. Jeden z nich pozostaj?cy bez jednoznacznej odpowiedzi to sp?r czy ‘chadasz’ jest zabroniony r?wnie? poza Erec Izrael. Zobaczymy jaka jest opinia Remu w tej kwestii.

Oto jak zakaz ‘chadasz’ pojawia si? w naszej parszy:

?I rzek? Wiekuisty do Moj?esza, tak: ?O?wiadcz synom Izraela a powiedz im: Gdy wnijdziecie do ziemi, kt?r? oddaje wam, a z?yna? b?dziecie u??tek jej; przyniesiecie tedy snop z pierwociu u??tku waszego do kap?ana; I przedstawi on snop przed obliczem Wiekuistego, aby uzyska? dla was upodobanie; nazajutrz po? ?wi?cie przedstawi go kap?an. Wy za? przygotujecie w dzie? przedstawienia przez was snopu, jagni? zdrowe, roczne, na ca?opalenie. A przy tem ? ofiary jego ?niednej, – dwie dziesi?te efy przedniej m?ki, zaczynionej oliw?, na ofiar? ogniow? Wiekuistemu, na wo? przyjemn?, a zalewki do niego, – wina czwart? cz??? hinu. A? ?adnego chleba, pra?onych ziarn, i ?wie?ych k?os?w nie b?dziecie jadali, a? po sam dzie?, w kt?rym przyniesiecie ofiar? Bogu waszemu: ustawa to wieczna w pokoleniech waszych, we wszystkich siedzibach waszych.? (Wajikra 23, 9-14. T?um. Dr Cylkow).

Innymi s?owy Tora zabrania spo?ywania z nowego ziarna do czasu przybli?enia ofiary ‘omer’ (‘snop’ t?um, Cylkow), kt?ra przypada na 16 Nisan, nazajutrz po pierwszym dniu ?wi?ta Pesach. To mia?a na my?li Tora m?wi?c: ?nazajutrz po? ?wi?cie? (w oryginale: ?mimachorat haSzabat?, Szabatem nazywany jest dzie? odpoczynku), kiedy ‘haSzabat’ to w?a?nie pierwszy dzie? Pesach. Takie odczytanie wersu jest tradycj? rabiniczn?. Saduceusze i Boecjusze interpretowali ‘haSzabat’ nie jako dzie? odpoczynku, czyli ?wi?to, ale dos?ownie jako Szabat, si?dmy dzie? tygodnia. Co za tym idzie, ustalili dzie? przybli?ania ofiary ‘omer’ na niedziele wypadaj?c? po pierwszym dniu ?wi?ta Pesach. W czasach Miszny wok?? tego zagadnienia wywi?za? si? wielki sp?r.

R?wnie? w czasie kiedy Beit HaMikdasz nie istnieje i ofiara ‘omeru’ nie jest przybli?ana, zakaz pozostaje bez zmian i zabronionym jest spo?ywanie zbo?a, kt?re dojrzewa?o w tym samym roku p?ki nie minie 16 Nisan. Zakaz obejmuje nie tylko j?czmie? (z kt?rego przybli?ana by?a ofiara ‘omer’), ale r?wnie? 4 pozosta?e rodzaje zb??: pszenic?, gryk?, owies i ?yto.

Co dok?adnie jest zabronione?

Zakaz dotyczy zbo?a zasianego po dniu 13 miesi?ca Nisan, 3 dni przed sk?adaniem ‘omeru’ (poniewa? 3 dni to czas uwa?any za wystarczaj?cy do tego aby ziarno przyj??o si? w glebie). W ten spos?b zbo?e zasiane do 13 Nisan uwa?ane jest za ‘stare’ i z dniem 17 Nisan mo?na je spo?ywa?. Natomiast wszystko zasiane po 13 Nisan b?dzie traktowane jako ‘nowe’ (chadasz), a plony b?d? zabronione do czasu z?o?enia ofiary ‘omeru’ lub do 17 Nisan przysz?ego roku.

W Erec Izrael:

Zasadniczo w Erec Izrael nie ma problemu z zakazem ‘chadasz’. Powodem tego jest wczesna pora deszczowa, przez co wysiew ziarna przypada na pocz?tek zimy, a dojrza?o?? i gotowo?? do zbioru tu? po Pesach. Dlatego te? zaraz po ?niwach dozwolone jest spo?ywanie zbo?a, kt?re uwa?ane jest za ‘stare’.

Poza Izraelem:

Problem zaczyna si? poza Izraelem z wyj?tkiem ziem, na kt?rych wysiew odbywa si? przed Pesach. Natomiast w pa?stwach p??nocy, w kt?rych ?ydzi osiedli si? 400 lat temu, z powodu ?niegu i mrozu przykrawaj?cych ziemie w czasie zimy, zbo?e wysiewane jest po Pesach, a dorasta w czasie wiosny i lata. Plony dojrzewaj?ce w takich warunkach b?d? uwa?ane za ‘chadasz’, a zakaz spo?ywania zniknie wraz z mini?ciem Pesach w przysz?ym roku. Ta sprawa bardzo ci??y?a ?ydom mieszkaj?cym na tych ziemiach, znaczy?o to bowiem, ?e m?ka oraz alkohole powsta?e ze zbo?a tegorocznego s? zabronione. Zmuszeni byli zatem do korzystania ze zbior?w ubieg?orocznych.

Na p??kuli po?udniowej, na kt?r? zaw?drowali ?ydzi w ostatnich 200 latach, sprawa przedstawia si? jeszcze bardziej skomplikowanie. Tam bowiem cykl roku przebiega odwrotnie ni? na p??nocy i wi?kszo?? zb?? dorasta w tamtejszej zimie, czyli po Pesach. Wtedy spoczywa na mieszka?cach Ameryki Po?udniowej zakaz ‘chadasz’. Na jej terenie jak r?wnie? w Australii i Oceanii istnieje powa?ny problem z kupnem po?ywienia wytworzonego na bazie zbo?a.

Wprowad?my teraz do naszego rozwa?ania kilka kwestii mog?cych rozwi?za? problem (przedstawimy tylko skr?t opinii, bez ?r?de?, inaczej bowiem nie wyjdziemy z tego)

Po pierwsze: czy zakaz ‘chadasz’ obowi?zuje poza Erec Izrael?

Opinie w?r?d Tanait?w s? podzielone:

1)????????????????? S? tacy, kt?rzy s?dz?, ?e ‘chadasz’ obowi?zuje w ka?dym miejscu jako zakaz z Tory. Ta opinia w swej istocie oparta jest na wersie naszej parszy: ?we wszystkich siedzibach waszych? innymi s?owy w ka?dym miejscu waszego zamieszkania, w Erec Izrael lub poza ni?.

2)????????????????? Zdaniem innych ‘chadasz’ jest zabroniony tylko w Ziemi ?wi?tej, poza jej granicami zakazu nie ma. Bazuj? oni na twierdzeniu, ?e ‘chadasz’ jest przykazaniem odnosz?cym si? do Erec Izrael i jako takie stosowane jest tylko w granicach tej ziemi. Tymczasem s?owa ?we wszystkich siedzibach waszych? t?umacz? nast?puj?co: w ka?dym miejscu, w kt?rym si? osiedlacie na sta?e, a na sta?e ?yd osiedla si? tylko w ziemi wybranej przez Boga. Wygnanie poza t? ziemie jest tylko tymczasowe, nawet je?li oznacza to kilka tysi?cy lat…

3)????????????????? Sp?r mia? sw? kontynuacj? w nast?pnym pokoleniu, w czasach Amorait?w. Gemara wzbogaca dyskusj? o kolejn? opinie: ‘chadasz’ w ziemi Izraela jest zakazem Tory, ale poza jej granicami zakazuj? go Rabini.

R?wnie? autorytety halachiczne podzieli?y si? w swych opiniach. Cz??? z nich zdecydowa?a, ?e zabronienie poza Erec Izrael jest rabiniczne i obowi?zuje tylko na ziemiach przyleg?ych (Babilonia, Transjordania itp.), ale na innych terenach zakaz nie istnieje.

Decyzja Szulchan Aruch jest wyra?nie zaostrzaj?ca:

?Zakaz ‘chadasz’ stosuj? si? tak w Ziemi [Izraela], jak i poza Ziemi? [Izraela]? (Szulchan Aruch, Jore Dea 293, 2). Remu nie komentuje tej decyzji. Innymi s?owy zgadza si? on, ?e ‘chadasz’ obowi?zuje na ca?ej Ziemi. Zwyczajowo jednak, poza Izraelem, traktowany jest ten zakaz nieco ?agodniej, dzi?ki czemu ?ydzi korzystaj? z nowych zb??. Wydaje si?, ?e stoi to w opozycji do halachy. Remu, w charakterystyczny dla siebie spos?b t?umaczenia zwyczaj?w, umiejscawia dyspens? w nast?puj?cym porz?dku rozumowania:

(I) ? ? ? ? ? ? ? ? Zgadza si?, ?e wi?kszo?? autorytet?w zabrania ‘chadasz’ i ?e mamy zasad? m?wi?c?: ?jednostka i wi?kszo?? ? halacha jak wi?kszo???. Jednak?e w krytycznej sytuacji, kiedy nie ma innego rozwi?zania halachicznego, mo?na polega? na mniejszo?ci pozwalaj?cej na korzystanie z nowego zbo?a. Powy?sza sytuacja jest krytyczna – nie mo?na dopu?ci? do zag?odzenia spo?eczno?ci.

(II) ? ? ? ? ? ? ?Poniewa? wi?kszo?? zbo?a nie jest nowe (korzysta si? ze zbo?a magazynowanego), mo?na je zignorowa?. Oczywi?cie nie nale?y pyta? czy to ziarno pochodzi z nowych zbior?w czy ze starych, ale oprze? si? na przewa?aj?cej cz??ci dozwolonego zbo?a.

(III)????????? ?Nowym pomys?em wprowadzonym przez Remu (jakkolwiek problematycznym, wiele autorytet?w halachicznych zarzuci?o, ?e jest logicznie w?t?y) jest zastosowanie zasady ‘podw?jnej w?tpliwo?ci’ (hebr.: safek sfeka): w?tpliwo?? czy ziarno jest tegoroczne czy z lat poprzednich. Nawet je?li za?o?ymy, ?e tegoroczne, nie mo?emy wykluczy?, ?e kie?kowa?o przed 13 Nisan a tym samym nie jest ‘chadasz’. Zasada ‘podw?jnej w?tpliwo?ci’ pozwala na ?agodzenie decyzji w kwestiach halachicznych (oczywi?cie nie mo?na opiera? si? na tym rozwi?zaniu w przypadku gdy wiadomym jest, ?e dane zbo?e dorasta?o w obecnym roku).

Argument ostateczny brzmi: nie decydowa? o zakazie w miejscu gdzie oczywistym jest, ?e spo?eczno?? nas nie pos?ucha, bo ?lepiej aby robili co? nieumy?lnie ni? umy?lnie?. Czyli lepiej aby nie by?o powiedziane im, ?e to jest zabronione. W ten spos?b ich wykroczenie b?dzie nieumy?lne. Og?aszaj?c zakaz jedzenia tego zbo?a, podczas gdy spo?eczno?? dalej b?dzie go jad?a tym razem zgrzeszy umy?lnie.

Tak argumentuje Remu w Szulchan Aruch (Jore Dea 293, 3).

*

Dalsze rozwa?anie daje kolejn? cz??? rozwi?zania. Pytanie ? czy ‘chadasz’ dotyczy zbo?a dorastaj?cego pod r?k? nie-?yda? Jakie jest prawo odno?nie ziarna nie-?yd?w? Czy r?wnie? jest zabroniona z powodu ‘chadasz’?

R?wnie? w odpowiedzi na te pytania podzieleni byli Riszonim i Acharonim w swych opiniach –

1)????????????????? Niekt?rzy utrzymuj?, ?e ‘chadasz’ stosuje si? nawet do zbo?a nie-?yda.

2)????????????????? Zdaniem innych kodyfikator?w zakaz ten nie stosuje si? do obcego zbo?a. Ich opinia wywodzi si? z wersu m?wi?cego: ?z pierwociu u??tku waszego?, u??tku waszego, ?yd?w, a nie u??tku nie-?yd?w.

3)????????????????? Trzecia opinia g?osi: zbo?e nie-?yd?w jest w prawdzie dozwolone przez Tor?, ale zabronione przez Rabin?w.

4)????????????????? Inni rozr??nili mi?dzy nie-?ydowskim ziarnem dojrzewaj?cym w Erec Izrael, kt?rego zakazali z powodu ‘chadasz’ i mi?dzy nie-?ydowskim ziarnem dojrzewaj?cym poza Izraelem, kt?rego nie zakazali z powodu ‘chadasz’.

5)????????????????? Jest te? stanowisko w?r?d Acharonim, kt?re komplikuj? spraw? jeszcze bardziej. G?osi ono co nast?puj?: wed?ug opinii (przytoczonej wy?ej) zgodnie z kt?r? zbo?e ?ydowskie poza Erec Izrael jest zakazane przez Tor?, r?wnie? ziarno nie-?ydowskie b?dzie zabronione tyle, ?e zakazem rabinicznym. Inaczej z opini? (tak?e wspomnian? wy?ej), kt?ra autorytetem rabin?w zakazuje zbo?e ?ydowskie dorastaj?ce poza Izraelem. W tym wypadku ziarno nale??ce do nie-?yda b?dzie ca?kowicie dozwolone.

Rabin J?zef Karo sk?ania si? ku podej?ciu rygorystycznemu i tak decyduje w Szulchan Aruch:

?Zakaz ‘chadasz’ stosuj? si? tak do ?ydowskiego jak i do gojskiego? (Szulchan Aruch Jore Dea 293, 2)

W ka?dym razie, m?wi Remu, mo?na do??czy? opinie, ?e nie-?ydowskie zbo?e nie podpada pod ‘chadasz’, po to aby dozwoli? korzystanie z nowych plon?w poza Erec Izrael. Z powodu tego, ?e wi?kszo?? zbo?a ? tak?e w czasach Remu ? dorasta?o na polach nie-?yd?w.

Dlatego Remu uzasadnia zwyczaj spo?ywania nowego ziarna, bez sprawdzania czy dotyczy go zakaz ‘chadasz’ czy te? nie.

***

Niemniej jednak, znale?li si? chasydzi (mowa tu nie o chasydach zwi?zanych z r??nymi ruchami? na wschodzie Europy. W tych czasach nie by?o ich bowiem jeszcze. Chodzi tu o ludzi przyjmuj?cych na siebie rygor, kt?rego inni nie byli gotowi przyj??) i ludzie wype?nieni boja?ni? Bo??, kt?rzy nie spo?ywali nowego ziarna i jego wytwor?w dop?ty, dop?ki nie przekonali si?, ?e nie ma w nim podejrzenia zakazu ‘chadasz’.

W ‘pytaniach i odpowiedziach’ (tzw. szut, szeelot wetszuwot) Remu (rozdz. 132, par. 15), odnosi si? do? pytania zadanego przez pewnego ‘chasyda’ nast?puj?co: czy mi pobo?nemu, kt?ry nie korzysta z nowego zbo?a, dozwolone jest u?ywanie naczy? cz?owieka, kt?ry pos?ugiwa? si? nimi w celu spo?ywania tegorocznego ziarna? Czy w og?le restrykcja, kt?r? na?o?y?em na siebie, aby nie je?? tego typu ?ywno?ci, zabrania mi tak?e korzystania z naczy?, w kt?rych gotowane by?y rzeczy zakazane z powodu ‘chadasz’?

Remu odpowiedzia? mu w skr?cie, ?e mo?e u?ywa? takich naczy? bez ?adnych podejrze?, a to z r??nych powod?w, kt?rych teraz nie b?dziemy przytacza?. Ponadto Remu przeprasza go za tak kr?tk? i pospieszn? odpowied?, t?umacz?c, ?e zmuszony by? ko?czy? list natychmiast gdy? zaj?ty by? prowadzeniem zaj?? dla uczni?w w Jesziwie, oraz z powodu podejrzenia, ?e listonosz wyjdzie nie wzi?wszy od niego listu.

**

Odnotujmy jeszcze jeden fakt. Dwa pokolenie po Remu, na innego krakowskiego rabina spad?o wiele cierpie? z powodu kwestii zakazu ‘chadasz’.

Rabin Joel Sirkisz, znany jako Bach, rozs?awi? si? jedn? z wa?niejszych decyzji halachicznych, kt?r? podj?? ? dozwolenie ‘chadasz’ poza Erec Izrael.? Wielu uczonych z jego pokolenia, jak i z pokole? nast?pnych atakowa?o go za t? decyzje. On jednak trwa? w swym postanowieniu co by?o jedn? z przyczyn przymusu migracji z miasta do miasta. Bach pe?ni? funkcj? rabina w ponad 10 miejscach, z kt?rych ostatnim by? Krak?w. R?wnie? tu nie do ko?ca znalaz? spok?j, kiedy to chazan w lokalnym domu modlitwy, kt?ry uwa?a? siebie za sprawiedliwszego? i m?drzejszego od rabina, wyst?pi? przeciw kilku z decyzji Bacha. Jedn? z pretensji jakie kierowa? przeciw rabinowi chazan by?a ta dotycz?ca ‘chadasz’. Trudno?ci jakich przysporzy? rabinowi kantor opisuje Bach w jednej z jego odpowiedzi (odp. 92) w ksi??ce ?Nowe pytania i odpowiedzi Bacha?.