Parszat Wajechi

Czy mo?liwe jest, by Stw?rca zmieni? swe zdanie? Czy mo?e by? tak, ?e Haszem stworzy? ?pewn? ide?, lecz p??niej j? odwo?a?? Czy mo?liwe jest, ?e Haszem wyda pewne zarz?dzenie, lecz potem uniewa?ni je, zmieni jego tre??? Czy co? by?o zabronione, mo?e zosta? dozwolone, na mocy zmiany opinii Haszem?

Je?li taka zmiana jest mo?liwa, czy nie os?abia to tym samym absolutno?ci decyzji Haszem? Czy nie poddaje w w?tpliwo?? w?a?ciwo?ci Boskiego nakazu, charakteryzuj?cej si? znajomo?ci? wszystkich mo?liwych sytuacji zwi?zanych z owym nakazem?

Na pierwszy rzut oka, wydaje si?, ?e kilka takich zmian mia?o miejsce, na przyk?ad:

1) Przed potopem zabronione by?o spo?ywanie mi?sa. Po potopie, Haszem dozwoli? Noahowi i jego potomkom spo?ywa? mi?so.

2) ?Mizbeach? ? to o?tarz budowany z wielu kamieni. ?Macewa? ? r?wnie? o?tarz, ale budowany tylko z jednego kamienia.

?Mizbeach? by? dozwolony, jednak budowa ?macewy?(pos?gu) ?zosta?a zabroniona wraz z nadaniem Tory ? ?Ani nie wystawiaj sobie pos?gu, – kt?rego nienawidzi Wiekuisty, B?g tw?j.? (Dwarim 16:22)

W przesz?o?ci, w czasach pra-ojc?w, stawianie ?macewot? (pomnik?w) by?o powszechn? praktyk? ? ?I wsta? Jak?b rano i wzi?? kamie?, kt?ry by? po?o?y? w g?owach swoich, i postawi? go jako pomnik…? (Bereszit 28:18). Czy te? Moj?esz ? ?I spisa? Moj?esz wszystkie s?owa Wiekuistego, i wsta? rano, i wystawi? ofiarnic? u st?p g?ry i dwana?cie s?up?w..? (Szemot 24:4), i wiele innych przyk?ad?w.

Hazal (uczeni rabini talmudycznej ery) przyj?li, i? powodem dla zmiany nastawienia w stosunku do pomnik?w by?o ?ukochane w czasach pra-ojc?w, znienawidzone zosta?y w p??niejszym okresie czasu?, to ?e inne narody zaadoptowa?y pos?gi jako spos?b na czczenie swych bo?k?w.

3) Jakow po?lubia dwie siostry ? Rachel? i Le? (zgodnie z Midraszem, tak?e Bilha i Zylpa by?y siostrami), co zabronione jest przez Tor? ? ?Kobiety wraz z siostr? jej nie pojmiesz ku sp??zawodnictwu ich…? (Wajkira 18:18)

Abraham po?lubi? sw? przyrodni? siostr?, od strony ojca ? ?I te? w istocie siostr? moj?, c?rk? ojca mojego jest, cho? nie c?rk? matki mojej, i zosta?a ?on? moj?.? (Bereszit 20:12), co tak?e zabronione jest przez Tor? ? ?Nago?ci siostry twojej, c?rki ojca twojego, albo c?rki matki twojej, urodzonej w domu, albo poza nim, – nie odkrywaj nago?ci ich.? (Wajikra 18:9) (cho? komentatorzy wyja?niaj?, i? Sara by?a w gruncie rzeczy c?rk? jego brata, a nie w?asn? siostr?).

4) Abraham przyrz?dza i oferuje go?ciom mi?so z mlekiem ? ?I wzi?? ?mietanki, i mleka, i ciel?, kt?re przyrz?dzi?, i postawi? przed nimi? (Bereszit 18:8) ? praktyka, kt?ra by? mo?e nie jest zabroniona ?deorajta? (przez samo Pismo), ale z pewno?ci? zabroniona jest ?derabanan?? (przez pisma rabiniczne).

5) Amram ? ojciec Moj?esza, po?lubia sw? ciotk? Jochebed, przeciwnie do zakazu zapisanego w Torze ? ?Nago?ci siostra ojca twojego nie odkrywaj? (Wajikra 18:12).

?Istnieje wiele innych, podobnych przyk?ad?w.

**

Je?li za?o?ymy, ?e przed nadaniem ?Matan Tora? (nadaniem Tory) nasi pra-ojcowie nie trzymali micwot (przykaza?) i nakazy i zakazy Tory nie stosowa?y si? do nich ? problem b?dzie rozwi?zany (nie b?dzie problemu). Istnieli uczeni rabini, kt?rzy tak twierdzili.

Jednak powszechnie przyj?t? opini? przez talmuducznych rabin?w i wielu innych komentator?w, by?a ta m?wi?ca o tym, ?e pra-ojcowie w istocie trzymali micwot, a nawet trzymali p??niejsze chalachiczne dekrety! Tak czytamy w Gemarze ?

?Rab powiedzia?: Nasz ojciec Abraham trzyma? ca?? Tor?…Raba lub R. Aszi rzek?: Abraham, nasz ojciec, trzyma? nawet prawa dotycz?ce ?Eruw Tawszilin? (eruw posi?k?w) …z czego pierwsze jest pisan? Tor?, a drugie ustn? Tor?.? (Joma 28b)

Zgodnie z tym za?o?eniem, powstaje wi?c pytanie ? czy mo?liwa jest zmiana nakazu/zakazu? Co?, co by?o zakazane ? zostaje dozwolone, a co?, co by?o dozwolone ? zostaje zakazane?

**

Istnieli filizofowie, kt?rzy twierdzili, ?e nie mo?liwa jest ?zmiana woli Stw?rcy?. Poprostu nie mo?liwe jest, by wszystko mog?cy i wszystko wiedz?cy Haszem nie przewidzia? z g?ry, ?e jego przykazanie nie jest dobre, lub nie jest wystarczaj?co dobre, tak?e dla przysz?ych pokole?.

Owi filozofowie wyja?niaj? pojedynczo ka?dy powy?ej opisany przypadek, jak na przyk?ad to, ?e Awraham przyrz?dzi? razem mi?so i mleko ? argumentuj? oni, ?e wcale nie przyrz?dzi? ich razem, lecz osobno ? osobno mleko i osobno mi?so.

Lub ciekawe wyja?nienie Rambana ?

Jakow po?lubi? dwie siostry ? Rachel? i Le?. Po?lubi? je, gdy mieszka? w Haran. Zaraz po wej?ciu do Ziemi Izraela, Rachel umiera. Tak w parszy na ten tydzie? opowiada Jakow swemu synowi, u progu swej ?mierci ?

?Ja za?..gdy wraca?em z Padan, umar?a mi Rachel w ziemi Kanaan, w drodze, gdy pozosta?a jeszcze przestrze? ziemi, aby przyby? do Efraty; i pochowa?em j? tam na drodze do Efraty, czyli Bet Lechem.? (Berezit 48:7)

Innymi s?owy, Jakow rzeczywi?cie po?lubiony by? dw?m siostrom, ale jedynie w ?Huc la Arec? (poza Izraelem). W samej Ziemi Izraela ?yje ju? tylko z jedn? siostr?.

Ramban buduje na tym przyk?adzie sw? teori?, wedle kt?rej pra-ojcowie trzymali przykazania jedynie w Izraelu, poza Izraelem ? nie (owo za?o?enie zgodne jest z og?lnym podej?ciem Rambana, kt?ry postrzega micwot jako przykazania obowi?zuj?ce w zasadzie jedynie nar?d ?ydowski mieszkaj?cy w swym kraju, w Ziemi Izraela, a trzymanie micwot poza Ziemi? Izraela jest praktyk? maj?c? na celu: ?Postaw sobie kamienie milowe,?ustawiaj drogowskazy? (Ksi?ga Jeremiasza 32:21), s?u??c? przypomnieniu, temu by nie zapomnie? Tory z Izraela, kiedy ?yjemy na wieloletnim wygnaniu.)

Rabin Remu odrzuca ca?kowicie owo za?o?enie Rambana, z r??nych powod?w, mi?dzy innymi z tego powodu: Jakow nie planowa? ?mierci Rachel, a gdyby ona nie umar?a, co wtedy? Rozwi?d?by si? z jedn? z nich? Co wi?cej ? zgodnie z Midraszem, tak?e Bilha i Zylpa by?y siostrami, a przecie? Jakow ?y? zar?wno z jedn? jak i drug? w Ziemi Izraela!

*

Inni filozofowie argumentowali, ?e mo?liwe jest, ?e ?Boska wola? jest zmienna i nakaz zmienia si? zgodnie ze zmian? woli. Tak wi?c, to co by?o zakazane, mo?e zosta? dozwolone przez Boga, ze znanych Mu jedynie powod?w, i nie os?abia to w ?aden spos?b Jego zdolno?ci do bycia ?Wszechmog?cym?, ani ?Wszystko-przewiduj?cym?. Tak argumentowa? Ralbag (Rabin Levi Ben Gerszon, filozof i komentator Tory z czternastego wieku).

ReMa akceptuje opini? Ralbaga, jednak z pewnymi zastrze?eniami. Mo?liwa jest zmiana ? twierdzi ReMa ? lecz wynika ona nie ze zmiany opinii Stw?rcy, lecz jest ona konsekwencj? zmiany ludzkich dzia?a?. Oznacza to, i? Haszem daje nam absolutne zasady, jednak poniewa? ludzie nie korzystaj? z nich w spos?b prawid?owy, Haszem zmienia poszczeg?lne prawa tak, by ludzie w spos?b prawid?owy si? do nich stosowali.

Przyk?adem jest tu zakaz jedzenia mi?sa. Kiedy Haszem zobaczy?, ?e ludzie ? w wyniku zakazu spo?ywania mi?sa ? zacz?li odnosi? si? do zwierz?t jak do bo?k?w (co? na zasadzie hinduskiej ??wi?tej krowy?) ? dopu?ci? zabijanie zwierz?t, tak by mo?na by?o spo?ywa? ich mi?so.

Lub inny przyk?ad ?

Pocz?tkowo dozwolone by?o, by po?lubi? dwie siostry. Tak zrobi? wiec Jakow, jednak doprowadzi?o to do napi??, nie tylko pomi?dzy samymi siostrami ? co obserwowali?my w poprzednich parszach ? ale i pomi?dzy synami owych si?str.

Napi?cie pomi?dzy synami Jakowa istnia?o przez wiele lat.? Nawet po tym, jak dotarli oni do Egiptu, ?zbratali si? ponownie? z Josefem, mieszkali razem ze sob? przez wiele lat, nadal istnia?y napi?cie i obawy:

?A widz?c bracia Josefa, ?e umar? ojciec ich, rzekli: ?C??, je?li znienawidzi nas Josef i odda nam wszystko z?o, kt?re?my mu wyrz?dzili?? (Bereszit 50:15)

Obawy okaza?y si? by? oczywi?cie nie uzasadnione, Josef nie m?ci? si? na braciach, jednak owa walka pomi?dzy Josefem, synem Racheli, a jego bra?mi, synami Lei i synami innych ma??onek Jakuba, doprowadzi?a do zmiany zasad dotycz?cych budowy ogniska rodzinnego, i Haszem zakaza? o?enku z dwoma siostrami jednocze?nie.

Haszem mo?e zmieni? swe zdanie, lecz zrobi tak jedynie w wyniku negatywnych rezultat?w ludzkiego dzia?ania ? tak pisze Rabin Remu.