Paraszat Waera

?I rzek? Wiekuisty do Moj?esza: ??Powiedz Aronowi: we? lask? swoj?, a wyci?gnij r?k? twoj? na wody Micraimu, na strumienie ich, na kana?y ich, na jeziora ich, i na wszystkie zbiorniki wody ich, a obr?c? si? w krew i b?dzie krew w ca?ej ziemi Micraim, nawet w naczyniach drewnianych i kamiennych. I uczynili tak Moj?esz i Aron, jak przykaza?? Wiekuisty. I podni?s? lask? i uderzy? wod?, co w rzece, w oczach Faraona i w oczach s?ug jego, – i obr?ci?a si? wszystka woda, co w rzece, w krew.? (Szemot 7, 19-20)

Jednak magicy Egiptu znaj? podobne triki ?

?I uczynili to samo i wr??bici Micraimu czarami swoimi.? (Szemot 7:22)

Istniej? jednak r??nice pomi?dzy cudem sprowadzonym przez Moj?esza i Arona, a tym, czego dokonali wr??bici Egiptu. Pierwszy cud stanowi? prawdziw?, realn? zmian?, maj?c? kontynuacj? i istniej?c?. Natomiast sztuczka magik?w by?a jedynie dla pokazu i nie istnia?a d?u?ej w czasie.

*

?wiat natury nie zmienia si?. Jej istota, character, zasady ni? steruj?ce, ?wbudowane s? w ni?? i nie podlegaj? zmianom.

A mo?e jednak natura zmienia si??

W pismach Hazal znajdziemy wiele r??nych opinii na temat zjawisk naturalnych. Cz??? z nich dotyczy zagadnie? medycyny, inne nauk przyrodniczych, astronomii czy innych dziedzin. Cz??? z nich zbie?na jest z twierdzeniami nauki, znanymi dzisiaj, a cz??? nie.

By powiedzie?, i? uczeni rabini ? m?drcy z dawnych czas?w mylili si? ? nie ma z tym ?adnego problemu, mo?emy tak powiedzie? i nie b?dzie to stanowi? braku szacunku do ich pism. ?yli oni i pisali zgodnie z tym, co znane by?o w ich czasach. Wiedza naszych czas?w jest o wiele wi?ksza (co nie sprawia, ?e jest ona bardziej prawdziwa, oczywi?cie).

Przyk?ady? ? jest ich wiele. Oto dwa z nich ?

?M?rdcy Izraela utrzymuj?: S?o?ce w?druje pod niebem za dnia i nad niebem podczas nocy; podczas gdy M?drcy innych narod?w utrzymuj?: S?o?ce w?druje pod niebem za dnia i pod ziemi? podczas nocy. Rzek? Rabbi: Ich opinia jest preferowana od naszej, gdy? studnie s? zimne za dnia, lecz ciep?e noc?.? (Psachim 94b)

Nu, kto ma racj??

Lub inny przyk?ad ?

?Nauczane by?o: E. Eliezer powiedzia?: Ca?y ?wiat czerpie swe dostawy wody z ocean?w…W zwi?zku z czym R. Jehoszua rzek? do niego: Ale czy wody oceanu nie s? s?one? On odpowiedzia?: S? os?adzane chmurami.

R. Joszua powiedzia?: Ca?y ?wiat pije z wody u g?ry…chmury rosn? w si??, gdy wznosz? si? ku sklepieniu, otwieraj? swe buzie jak manierk? i ?api? wod? deszczow?…s? dziurkowane jak sito i powoli spuszczaj? wod? na ziemi?. (Taanit 9b)

Czy opinie te nie przypominaj? wam historii, opowiadanych przez nauczycielk? w drugiej klasie szko?y postawowej?

*

Dyskusje natury teoretycznej nie s? tak bardzo problematyczne. Problem tyczy si? stwierdze? naukowych formuowanych w tamtych czasach, kt?re sta?y si? podstaw? praktycznej chalachy.

Klasycznym przyk?adem na to, jest owo pytanie: Czy mo?na w Szabat mo?na zabi? wesz?

Podczas Szabatu zabronione jest zabijanie jakichkolwiek zwierz?t. St?d te? ?

?R. Eliezer powiedzia?: Je?li kto? zabija robactwo w Szabat, to tak jakby zabi? wielb??da (tj. stanowi to pe?n? prac? i jest zabronione).? (Szabat 12a)

Z tym, ?e inni chachamim zgadzaj?c si? co tego, ?e w Szabat obowi?zuje zakaz zabijania zwierz?t, twierdz? jednak i? wesz nie zalicza si? do kategorii ?zwierz?t?, poniewa? nie jest zrodzona z jajka jak inne owady, lub w wyniku ci??y jak ssaki, ale zrodzona jest z potu ? brudu znajduj?cego si? na sk?rze. W j?zyku Gemary: ?wesz nie rozmna?a si? ani nie mno?y? (Szabat 107b) wi?c mo?na j? zabi? w Szabat.

*

Je?li chodzi o chalach? to Szulchan Aruch ustanawia prawo, zgodn? z opini? chachamim, ostanawiaj?c, i? mo?na zabi? w Szabat wesz, poniewa? nie uwa?a si? jej za zwierz?.

Orzeczenie to jest problematyczne. Opiera si? ono na talmudycznej opinii, i? ?wesz nie rozmna?a si? ani nie mno?y?, jednak nasza wsp??czesna wiedza wskazuje na to, i? wesz rozmna?a si? dok?adnie tak, jak inne owady, sk?adaj?c jaja, a je?li tak, to jej zabijanie w Szabat powinno by? zabronione, tak jak zabronione jest zabijanie wielb??da!

(To nie jest tak, ?e sama Gemara nie by?a ?wiadoma problematycznego charakteru owego za?o?enia. Sama Gemara stawia bowiem pytanie ? ?Abaje rzek? do niego: Czy wesz rozmna?a si? i mno?y? Jednak Mistrz powiedzia?: ??wi?ty, niech b?dzie b?ogos?awiony siedzi i podtrzymuje wszystkie stworzenia, od rog?w dzikich wo??w do jaj wszy??? (Szabat 107b) Z tym ?e, pomimo pytania Abaja, Gemara postanawia trzyma? si? opinii, nie uznaj?cej wszy za zwierz?ta.

Jak pogodzi? nasz? wiedz? dotycz?c? zwierz?t ze s?owami Gemary przecz?cymi dziesiejszej wiedzy?

Najbardziej k?opotliwe pytanie brzmi jednak: co jest obowi?zuj?ce, Gemara czy dzisiejsza wiedza? Czy dozwolone b?dzie czy zabronione zabijanie wszy w Szabat? Bowiem, zgodnie z nauk? Talmudu jest to dozwolone, a zgodnie z dzisiejsz? wiedz? naukow? ? zabronione?

*

ReMa do??cza do opinii wielu poskim i ustosunkowuje si? do tego zagadnienia prostym stwierdzeniem: ?natura zmieni?a si??.

A je?li natura si? zmieni?a, to to co dzi? wiemy jest dla nas wi???ce.

Innymi s?owy, oznacza to, i? mo?emy przyj?? s?owa Chazal jako prawd? absolutn?, bez ?adnych w?tpliwo?ci. Lecz podobnie dzisiejsze prawdy naukowe. Jednak wiele fakt?w naukowych, prawid?owych w czasach Gemary, dzi? nie s? ju? prawid?owe, jako ?e natura uleg?a zmianie.

Na przy?ad zabijanie wszy w Szabat ? w czasach ?redniowiecza wesz nie rozmna?a?a si? sama, lecz rodzi?a si? z brudu na sk?rze. Wesz jednak ewoluowa?a, zmieni?a si? i dzi? rozmna?a si? sk?adaj?c jaja. Dlatego te? nie wolno jej zabija? w Szabat.

*

Rabin Remu omawia najpierw prawo ma??e?stwa lewiratu, w kontek?cie opisywanego przez nas zagadnienia .

Prawo lewiratu stanowi, i? je?li m??czyzna umiera zostawiaj?c ?on? bez potomstwa, jeden z braci owego m??czyzny musi poj?? kobiet? t? za ?on?; je?li jednak ?aden z braci nie chce si? z ni? o?eni?, mog? oni dokona? rytua?u zwanego ?chalica?. Prawo lewiratu nie obowi?zuje w przypadku, gdy zmar?y brat pozostawi? za sob? ?yj?ce potomstwo.

Co je?li brat zmar? pozostawiaj?c sw? ?on? w ci??y?

Czekamy, do czasu urodzin. Je?li kobieta straci p??d przed urodzeniem ? musi si? podda? lewiratowi. Je?li jednak urodzi zdrowe dziecko ? jest zwolniona z lewiratu. Nawet je?li dziecko umrze p??niej, nie ma to ?adnego znaczenia, gdy? przysz?o na ?wiat ca?e i zdrowe.

Je?li jednak noworodek nie ma szans na prze?ycie chocia?by miesi?ca, uwa?any jest tak jakby za ?nie?ywy p??d? i jego matka musi podda? si? lewiratowi.

Jedno jest jasne ? je?li ?miesi?ce jego pocz?cia zosta?y uko?czone? ? tzn. p??d sp?dzi? dziewi?? miesi?cy w brzuchu, uwa?any jest za zdolny do ?ycia, za ?ycie kt?re b?dzie kontynuowane.

Co je?li jednak nie uko?czy? on dziewi?ciu miesi?cy w brzuchu?

Je?li dziecko rodzi si? przed up?ywem dziewi?ciu miesi?cy ci??y ? istnieje tu pewien problem. Nie jest bowiem pewne, czy dziecko takie prze?yje (za czas?w ?redniowiecza mo?liwo?ci medycyny, je?li chodzi o ratowanie wcze?niak?w, by?y o wiele mniej zaawansowane).

A co je?li dziecko sp?dzi?o w brzuchu osiem miesi?cy i kawa?ek?

Gemara twierdzi, ?e to nie mo?liwe ?

?Kiedy kobieta nosi ci??? do dziewi?tego miesi?ca, nie rodzi zanim miesi?c ca?y nie up?ynie (tj: nie mniej ni? dwiadzie?cia dziewi?? czy trzydzie?ci dni).? (Rosz Haszana 11a)

Innymi s?owy, dziecko rodzi si? albo pod koniec ?smego miesi?ca, lub pod koniec dziewi?tego.

Dziwne to. Wszyscy bowiem wiemy, i? narodziny dziecka mog? mie? te? miejsce w trakcie dziewi?tego miesi?ca.

Tak pisze ReMa ?

?Tak wielu dziwi?o si? ju? temu, i rozs?dek zaprzecza temu…? (Szulchan Aruch, Ewen HaEzer 156).

Rabin Remu odpowiada na to ?

?Trzeba jednak powiedzie?, ?e dzi? zmieni?y si? sprawy.?

Oznacza to, ?e natura rodz?cych kobiet zmieni?a si? i obecnie dzieci? rodz? si? tak?e w trakcie dziewi?tego miesi?ca.

Taki noworodek b?dzie uwa?any za zdrowy i ?e ca?e ?ycie przed nim, a jego matka nie b?dzie zobowi?zana do lewiratu, nawet je?li dziecko przezyje tylko kilka dni.

Tak Rabin Remu ?

?W tym czasie, nawet je?li w dziewi?tym miesi?cu min?? tylko jeden dzie? ? noworodek b?dzie zdolny do stabilnego istnienia.

Jak wida?, prawo zmieni?o si? tu wraz ze zmian? rzeczywisto?ci. Je?li w czasach Gemary dziecko urodzone w trakcie trwania dziewi?tego miesi?can nie by?o uwa?ane za ?zdolne do stabilnego istnienia? i jego matka zobowi?zana by?a do lewiratu, w dzisiejszych czasach taki noworodek b?dzie uznany za stabilnego, a jego matka nie b?dzie musia?a podda? si? lewiratowi.

ReMa dodaje, i rozszerza ow? zasad? na inne przypadki ?

?I tak jest w wielu innych przypadkach, ?e natura znana z czas?w talmudycznych zmieni?a si?, w zwi?zku z czym zmieni?o si? orzeczenie prawne.

*

Zagadnienie to jest z?o?one dosy? i obszernie opisane, my zadowolimy si? ow? ma??
?degustacj??owych rozwa?a?.