?Kolejna wizyta w Tarnowie?

Stanie na przeciw menory, recytowanie b?ogos?awie?stwa przed zapaleniem sz?stej ?wiecy chanukowej to dla rabina dosy? typowe zaj?cie, stanie obok biskupa ju? mniej. Zapalanie menory podczas gdy w wydarzeniu nie bierze udzia? ?aden ?yd, jest za to stuosobowy t?umek m?odych i starych, w??cznie z burmistrzem i honorowymi przedstawicielami ? to jest wyj?tkowo niespotykane. Ale okoliczno?ci te? s? wyj?tkowo rzadkie.

Historia zaczyna si? sto lat temu od mojego pradziadka rabina Yehoshuy Baumola. By? potomkiem rabinicznej rodziny, kt?rej dziesi?? pokole? wstecz zamieszkiwa?o Polsk?. M?ody Yehoshua dosta? smich? rabinack? z r?k rabina Szlomo Englea w wieku 13 lat. Ucz?c si? w znanej Tarnowskiej jeshivie uzyska? tytu? ?ilui miTarnow? (prymus z Tarnowa). Syn rabina z Shinowa (Rosja), Rabbi Halberstam by? liderem szko?y do kt?rej ucz?szcza?a elita m?odych zag??biaj?cych swoj? wiedz? o Torze i w micwach.

Lata p??niej jego zi??, m?j dziadek, rabin Josef Baumol, dosta? ordynacj? rabinack? z r?k ostatniego rabina Tarnowa ? rabina Meir Arika. M?j pradziadek umar? przed wojn?. Dziadek obj?? wtedy pozycj? rabina w Crown Heights na Brooklynie w 1932 roku, w ten spos?b prze?ywaj?c fizyczny horror, dodatkowo pot?gowany strat? wielu krewnych w??cznie z ukochanym bratem. Zawsze wraca? wspomnieniami do b?ogich czas?w z przed wojny, w Szczawnicy, Lembergu, Buczaczu i Tarnowie.

Historia ?yd?w z Tarnowa jest niestety charakterystyczna dla wielu ?ydowskich miast i miasteczek z czas?w Holocaustu. ?apanki, deportacje, przera?aj?ce miejscowe masakry tysi?cy ?yd?w (w Tarnowie mia?o to miejsce na Rynku G??wnym), 7000 kolejnych ?yd?w (w??cznie z 800 ?ydowskimi dzie?mi z pobliskiego sieroci?ca) zamordowanych w lesie, gettach, podczas ?selekcji? oraz nieko?cz?cej si? eksterminacji co do ostatniego z po?r?d 25,000 ?yd?w (?yj?cych tam od ponad 500 lat) pozosta?ych w mie?cie.

Oko?o 700 ?yd?w wr?ci?o do Tarnowa po wojnie, by si? przekona?, ?e Stara Synagoga zosta?a zniszczona i jedyn? po niej pozosta?o?ci? jest wielka bima. Dzielnica ?ydowska zamieniona na getto zosta?a r?wnie? zniszczona uniewa?niaj?c ?ydowsk? obecno?? i pozostaj?c nieprzyjazn? wobec jakichkolwiek ?ydowskich powrot?w. Mimo wszystko aktywna ?ydowska spo?eczno?? zosta?a w mie?cie ponownie za?o?ona. Wzniesiono pomniki upami?tniaj?ce ?mier? podczas Holocaustu w??cznie z tym na pami?tk? 800 nie?ywych dzieci. Ale wi?kszo?? z tych ?yd?w wyemigrowa?a i w 1993, gdy Abraham Landner, ostatni ?ydowski m??czyzna z Tarnowa umar?, powojenna spo?eczno?? zako?czy?a swoje ?ycie. Co zosta?o dla ?yd?w? Kilka pi?knych budynk?w (przede wszystkim zabytkowa mykwa datowana na 1904 rok) oraz par? widocznych zag??bie? na mezuz? to jedyne pozosta?o?ci po ?ydowskiej obecno?ci daj?ce uczucie ca?kowitego wyparowania ?ydowskiej historii.

Potem Adam Bartosz pojawi? si? w obrazie. Nie by? ?ydem z pochodzenia, ale z pewno?ci? by? nim w duchu. Niemal w pojedynk? zbudowa?, a nast?pnie zosta? dyrektorem Muzeum Okr?gowego w Tarnowie specjalizuj?cego si? w ?ydowskim dziedzictwie kulturowym z przed 32 lat. Za?o?y? tarnowsk? komisj? do spraw ochrony zabytk?w ?ydowskiej kultury. Tym samym nie tylko jako jedna z pierwszych takich organizacji w po?udniowej Polsce zaj??a si? ?ydowskimi zabytkami, ale r?wnie? sponsorowa?a coroczny festiwal ??ydowska Galicja? i coroczne obchody uczczenia pami?ci masowych mord?w na grobach w pobliskim lesie niedaleko Zbylitowskiej G?ry (zaraz za Tarnowem). Podczas wszystkich tych wydarze? zawsze obecni s? biskupi, miejscowi skauci oraz dzieci z tutejszych szk??.

Adam Bartosz jest r?wnie? odpowiedzialny za zwi?kszenie miejsc ?przyjaznych? ?ydom, pozyskiwanie funduszy na czyszczenie cmentarzy ?ydowskich oraz pisanie przewodnik?w o ?ydowskiej kulturze i historii Tarnowa. Wszystko to da?o mu tytu? “Sprawiedliwego w?r?d Narod?w ?wiata”, kt?ry zosta? my przyznany przez Bobover Rebe po tym jak wsp??pracowali przez wiele lat.

Adam wprowadzi? zwyczaj publicznego zapalania ?wiec chanukowych na bimie w 2011 roku – ?wiece chanukowe zosta?y zapalone wtedy pierwszy raz od 1939 roku. Zaproszeni zostali rabin, biskup, burmistrz i dzieci z r??nych szk?? polskich. Byli ?wiadkami pragnienia, by mieszka?cy Tarnowa docenili dziedzictwo ?ydowskie, kt?re by?o tak widoczne przed wojn?, a kt?re zosta?o tak tragicznie ?ci?te w jej trakcie oraz po niej.

Potrzebne by?o jeszcze jedno po??czenie, bym pojawi? si? w Tarnowie – osoba dr Jonathana i Connie Webber. Ta niezwyk?a para zamieszka?a w Krakowie, gdy Jonathan zosta? profesorem w Instytucie Studi?w Europejskich Uniwersytetu Jagiello?skiego i posiad? doktora antropologii spo?ecznej na Uniwersytecie w Oksfordzie. Jonathan i jego ?ona Connie (znakomita uczona, redaktor Littman Library Press) s? ciep??, go?cinn?, a tak?e genialn? par? ortodoksyjnych ?yd?w mieszkaj?cych w Krakowie. S? prawdziw? wysp? jidyszkajtu i ?ydowskiego dziedzictwa w morzu ?ydowskich niedobor?w.

Najwa?niejsze dla mnie jest to, ?e uwa?am ich za swoich nowych przyjaci??, kt?rzy zapraszaj? mnie ka?dego szabatu, bym zjad? z nimi oraz innymi krakowskimi ?ydami wsp?lny posi?ek. Jonathan nawi?za? wsp??prac? z Adamem Bartoszem ponad 25 lat temu, podczas robienia antropologicznych bada? terenowych w po?udniowej Polsce. Ostatnio wsp??pracowali gdy Jonathan rozpocz?? projekt przywr?cenia nieoznakowanego cmentarza ?ydowskiego w ma?ym miasteczku o nazwie Brzostek i postawienia pomniku w lesie, w kt?rym tamtejsi ?ydzi zostali zamordowani.

Ich przyja?? doprowadzi?a do wsp?lnych interes?w w ?ydowskiej renowacji, jak i w antropologicznej i etnograficznej Polsce. Gdy Adam zaproponowa? ceremoni? zapalenia ?wiec Chanukowych z prowadz?cym rabinem, Jonathan poprosi? mnie, bym obj?? t? funkcj?. Skoczy?em na my?l o takiej okazji poniewa? wiedzia?am, ?e to b?dzie dla mnie zamkni?cie kr?gu, kt?ry rozpocz?? si? wiele lat temu.

Noc by?a okrutnie zimna, ale pokaza?a si? silna grupa uczestnik?w z Tarnowa, jak r?wnie? niekt?rych Krakowiak?w, kt?rzy przyjechali, by wzi?? udzia? w tej wyj?tkowej uroczysto?ci. Opowiada?em (w j?zyku polskim!) o moim pradziadku oraz o tym jak m?j dziadek opowiada? mi wspania?e historie o przedwojennej Polsce. Wspomnia?em o cudzie Chanukowym i Machabeuszach walcz?cych o swoje prawo do spokojnego ?ycia na swojej ziemi – otrze?wiaj?cy przekaz dla powojennego Tarnowa. R?wnie? przekaz pocieszaj?cy maj?c ?wiadomo?? krok?w poczynionych przez nie-?ydowskich Polak?w, r??ne gminy i rz?d polski w uznaniu i upami?tnianiu wielkiego dziedzictwa ?ydowskiego w Polsce.

Po moim zapaleniu ?wiec wyst?pi? Biskup Andrzej Je? z Tarnowa i odczyta? na g?os Psalm 27: “B?g jest moim ?wiat?em i zbawieniem moim” po czym wypowiedzia? kilka s??w na jego temat. Doda?, ?e r?wnie? on przypomina sobie rozmowy z dziadkiem na temat Tarnowa przed wojn? i o pozytywnych relacjach mi?dzy ?ydami, a chrze?cijanami, kt?re panowa?y wtedy mi?dzy nimi. Mieli?my okazj? porozmawia? po ceremonii i wyda? mi si? ciep?y i zainteresowanym moj? histori? oraz kultywowaniem bli?szych stosunk?w pomi?dzy naszymi wsp?lnotami religijnymi.

Tarn?w jest mikrokosmosem dla Polski jako ca?o?ci. Posiada? niegdy? dumn? i t?tni?c? ?yciem spo?eczno?? ?ydowsk?, kt?ra mieszka?a wraz nie-?ydowskimi s?siadami, ale zosta?a zniszczona w najbardziej ohydny spos?b przez nazist?w i ich wsp??pracownik?w. Komunizm panowa? przez czterdzie?ci lat po wojnie uniemo?liwiaj?c spotkanie z ?ydowsk? przesz?o?ci?. W ci?gu ostatnich 25 lat jednak wiele zosta?o zrobione, by poprawi? stosunki mi?dzy obiema spo?eczno?ciami. Znacznie wi?cej mo?na jeszcze zrobi? i mam nadziej? by? cz??ci? tego wa?nego przedsi?wzi?cia.

*Z podzi?kowaniami dla Dr Jonathana Webbera, kt?rzy przyczynili si? do tego artyku?u.