?Innego rodzaju wyprawa do Auschwitz?

?ycie w Krakowie i pracowanie jako rabin jest bardzo nietypow? rzecz? dla ?yda. W ?wiadomo?ci wi?kszo?ci os?b Auschwitz oznacza masowy mord. Odwiedzenie tego miejsca bez ogl?dania kom?r gazowych, bez wchodzenia do jakichkolwiek koszar i nie wspominanie ?mierci wydaje si? bezsensowne. Mimo tego dok?adnie to zrobili?my w zesz?ym tygodniu. By?a to niezapomniana wycieczka.

Nasza podr?? rozpocz??a si? od wizyty w mie?cie Auschwitz, a raczej w O?wi?cimiu. Tomasz Kuncewicz, absolwent Brandeis University, jest dyrektorem Centrum ?ydowskiego w O?wi?cimiu od jego powstania w 2000 roku. Centrum obejmuje Muzeum ?ydowskie, synagog? i centrum edukacyjne. Cho? Tomasz nie jest ?ydem, po?wi?ci? wiele lat na budow? Centrum i muzeum. S? one niezwyk?ym historycznym reliktem kwitn?cej niegdy? spo?eczno?ci ?ydowskiej, kt?ry pozostaje w cieniu obozu koncentracyjnego utworzonego przez hitlerowc?w tylko kilka kilometr?w dalej. Centrum pomog?o przywr?ci? jedyn? zachowan? synagog? z po?r?d 20 istniej?cych w mie?cie z czas?w przedwojennych.

Nowa wystawa o nazwie Oszpicin (nazwa miasta O?wi?cim / Auschwitz w j?zyku jidysz), kt?ra zostanie otwarta 18 maja opowiada? b?dzie histori? 500 lat obecno?ci ?yd?w w mie?cie. W g??wnej cz??ci muzeum znajdzie si? wiele artefakt?w znalezionych dziesi?? lat temu podczas poszukiwa? w Wielkiej Synagodze w O?wi?cimiu. Inicjatywa zosta?a podj?ta, aby dokopa? si? do fundament?w parku. Znaleziono wtedy menory, lampki wiecznego ?wiat?a, cz??? ?cian, p?ytek i ksi??ek z tej synagogi. W muzeum b?dzie r?wnie? wystawa na temat ?ycia ?yd?w w O?wi?cimiu po wojnie. G??wnymi bohaterami b?dzie jedna z rodzin, kt?ra mieszka?a w tym mie?cie a? do 1962 kiedy to zrobi?a alij?. Innym bohaterem wystawy b?dzie Szymon Kluger, kt?ry przeni?s? si? do O?wi?cimia w 1962 roku i pozosta? w swoim domu a? do ?mierci w 2000 roku. Krewni zmar?ego przekazali dom, by sta? si? jednym z budynk?w kompleksu muzealnego.

W wielu miastach i gminach Polski nadal s? ludzie, kt?rzy odkrywaj? swoje korzenie i przesz?o?? zwi?zan? z Auschwitz. Tomek opowiada? nam o jednej kobiecie, kt?ra mimo mieszanego ma??e?stwa musia?a si? ukrywa? i dzi?ki temu prze?y?a. Po wojnie nadal ?y?a z m??em, dochowa?a si? 6 c?rek i wnuczek, kt?re nadal ?yj? w O?wi?cimiu. Ka?da z nich jest m??atk? i ma dzieci. To nasuwa pytanie “ilu jest jeszcze ?yd?w w Polsce??

Synagoga jest miejscem spotka? dla grup, kt?re podczas wizyty w Auschwitz jako obozu ?mierci, te? chc? upami?tni? Auschwitz jako miasto ?ydowskie, gdzie ?ycie ?yd?w toczy?o si? przez setki lat, by zosta? wyci?te ledwie w dzie?. Grupy mog? przyj?? i modli? si? w autentycznej synagodze z pocz?tku XX wieku zwanej “Hevre Misznajot”. Bo?nica pe?na jest pi?trowych rega??w, na kt?rych stoj? modlitewniki, chumasze i Tory ufundowane przez ?ydowsk? spo?eczno?? z Cleveland i z mojego rodzinnego miasta Great Neck w Nowym Jorku! Inne grupy zwiedzaj?ce mog? korzysta? z synagogi jako o?rodka nauki przed lub po wizycie w miejscu zbrodni. Tu mog? modli? si?, ?wi?towa??

Ko?cowym budynkiem w Muzeum jest dom rodziny Kluger. Mieszkanie zosta?o przekazane Centrum i dzi?ki ogromniej pracy i wielkiemu wysi?kowi Tomka oraz wielu dotacjom, oryginalna konstrukcja zosta?a uratowana od zniszczenia i na wiosn? zostanie otwarta w niej kawiarnia. Miejmy nadziej?, ?e znajdzie si? w niej r?wnie? koszerne jedzenie. Kawiarnia b?dzie miejscem dla turyst?w, aby mogli odpocz?? i dowiedzie? si? wi?cej o ?yciu ?yd?w w mniej formalnej i przyjemniejszej atmosferze. W piwnicy budynku b?d? odbywa? si? zaj?cia i imprezy sponsorowane przez Centrum ?ydowskie w O?wi?cimiu. O ?ydowskiej spo?eczno?ci mo?esz dowiedzie? si? wi?cej na?www.oshpitzin.pl. A o samym centrum na?www.ajcf.org.

Druga po?owa dnia dotyczy?a samego haniebnego muzeum. Przejechali?my kilka kilometr?w, by przej?? u?wi?con? ziemi? prowadz?c? do natarczywego znaku. Min?li?my napis ?Arbeit Macht Frei?, baraki i komory gazowe, by doj?? od razu do g??wnej sali wyk?adowej. Kolejne trzy i p?? godziny zosta?y wype?nione naszym nauczaniem, a nie nasz? nauk?. Przekazali?my du?o m?dro?ci, nie prze?ywaj?c burzy emocjonalnej, kt?ra zazwyczaj towarzyszy temu miejscu. Zaproszenie dla mnie i Jonathana Ornsteina, dyrektora Centrum Spo?eczno?ci ?ydowskiej w Krakowie pochodzi?o od Tomasza Michaldo, kt?ry jest odpowiedzialny za metodologi? w Muzeum. Zaproponowa? nam poprowadzenie wyk?adu dla ponad 150 przewodnik?w. Tematem by? judaizm, odnowienie spo?eczno?ci ?ydowskiej w Polsce w og?le, a w Krakowie w szczeg?lno?ci.

280 przewodnik?w s?u?y 1.4 milionom turyst?w, kt?rzy odwiedzaj?c Auschwitz / Birkenau ka?dego roku sp?dzaj? trzy do czterech godzin na zwiedzaniu. Aby zosta? przewodnikiem trzeba podj?? intensywny kurs, nauczy? si? ka?dego szczeg??u o wojnie, o ?yciu po za i w obozie, spotka? si? z osobami, kt?re prze?y?y pobyt w obozie, obejrze? zdj?cia z tego okresu i czyta? ksi??ki na temat Holocaustu oraz przyswoi? mn?stwo szczeg???w i detali. Ale na pytanie, ile wiedzy na temat judaizmu musi przyswoi? sobie przysz?y przewodnik odpowied? pad?a: zero. Praktycznie ca?? formaln? wiedz? jak? uzyskali ci nie?ydowscy przewodnicy po Auschwitz dotycz?cej ?yd?w zaczerpn?li tylko z mojego wyk?adu.

Potem zapyta?em, jaki procent odwiedzaj?cych Auschwitz s? ?ydzi? 10-15%! Och, dopiero teraz zda?em sobie spraw?, ?e podczas gdy ?ydzi w tragiczny spos?b ?zas?u?yli? na nazywanie obozu ?w?asnym? ze wzgl?du na piek?o jakie prze?yli nasi przodkowie w tym miejscy, to nie my jeste?my dominuj?c? publiczno?ci?. Tak naprawd? najwi?cej odwiedzaj?cych to Polacy (610,000 rocznie), w wi?kszo?ci to studenci. Tylko 70,000 Izraelczyk?w przybywa tu co roku.

Wi?c Auschwitz ?nale?y? do ?yd?w, ale r?wnie? do Polak?w. Wi?kszo?? odwiedzj?cych to nie ?ydzi. Je?li tak jest, to dlaczego w zesz?ym tygodniu dyrektor Edukacyjnej Metodologii Muzeum Birkenau w O?wi?cimiu zadzwoni? do rabina w Krakowie z pro?b?, by przez dziewi??dziesi?t minut naucza? przewodnik?w podstaw judaizmu?

Odpowied? jest jasna -Auschwitz i ?ydzi niestety id? w parze, tak jak Holokaust i ?ydzi. Taki by? plan nazist?w, w taki spos?b zosta? zrealizowany i tak zosta? zapisany w historii. Musimy zachowa? pami??, chroni? integralno?? i przypomina? ?wiatu, ?e najbardziej przera?aj?ce miejsce XX wieku zosta?o przeznaczone do zwalczania i zag?ady narodu ?ydowskiego i ten plan nie powi?d? si?! Kiedy grupy turystyczne przyje?d?aj? do Auschwitz mog? dowiedzie? si? o setkach tysi?cy Polak?w nie-?yd?w, kt?rzy zgin?li z g?odu, chor?b i niedo?ywienia, ale ?yd?w dotkn??o ludob?jstwo. Odwiedzaj?cy mog? dowiedzie? si? o wi??niach politycznych lub eksperymentach medycznych, ale dla ?yd?w by? to plan ich ca?kowitego wymordowania. Postawa nazist?w wobec ?yd?w by?a “inna” ni? wobec Polak?w.

Dlatego na przewodnikach Auschwitz spoczywa odpowiedzialno??, by znali histori? ludzi, dla kt?rych ta diaboliczna fabryka zosta?a stworzona do masowego zab?jstwa. Kim s? ?ydzi? Sk?d pochodzimy? Kim byli ?ydzi z Polski? Co by?o w tych ?ydach, ?e spowodowali taki gniew w?r?d nazist?w? To by?a istota mojej wypowiedzi w Auschwitz, to by? impuls naszej podr??y tego dnia. M?wi?em przez dziewi??dziesi?t minut o historii narodu ?ydowskiego, trzymaj?c Tor? w r?ce i u?ywaj?c jej jako mojego osobistego przewodnika po naszej fizycznej, intelektualnej, religijnej i politycznej historii. Przenios?em si? z czas?w biblijnych w er? post- biblijn? podczas kt?rej to ?ydzi byli zsy?ani w du?ych ilo?ciach do okolicznych ziem i daleko po za nie. Nawi?za?em do opowie?ci o J?zefie, jak r?wnie? Mordechaja i Estery ? wydarze?, kt?re mia?y miejsce tysi?ce lat p??niej. Zauwa?y?em d?ug? histori? obecno?ci ?yd?w w Polsce (1000 lat!). Zwr?ci?em uwag? na wzloty i upadki spo?eczno?ci ?ydowskich podczas tego okresu. Stamt?d przenios?em si? do czas?w nowo?ytnych, do ?wi?t ?ydowskich, om?wi?em r??ne nurty judaizmu i wsp??czesne problemy ?ycia w dzisiejszym Izraelu.

Odwa?y?em si? nie wspomina? ani o Holokau?cie, ani o Auschwitz. Zosta?em zaproszony, by uczy? przewodnik?w podstaw judaizmu, aby mogli lepiej s?u?y? tym, kt?rzy odwiedzaj? ob?z i by mogli jeszcze lepiej zrozumie? ogrom tragedii jaka wydarzy?a si? w tym miejscu. Przylgn??em do historii ?ydowskiej, festiwali, Szabatu, filozofii ?ydowskiej i r??nych od?amach w judaizmie.

Nast?pnie, po streszczeniu historii narodu ?ydowskiego od Abrahama a? do zag?ady spo?eczno?ci ?ydowskiej w Polsce, Jonathan wsta? i m?wi? jeszcze przez dziewi??dziesi?t minut. Jaki by? jego temat? Odnowienie spo?eczno?ci ?ydowskiej w Polsce!