Rozumiej?c Psalm 130

582885W zesz?ym tygodniu komentowa?em pierwsze wersety Psalmu 130 – psalmu recytowanego na rzecz czyjego? dobrostanu. Niestety wci?? aktualne jest by?my recytowali ?w psalm w zwi?zku z porwaniem w Izraelu trzech izraelskich nastolatk?w; porwani oni zostali przez muzu?ma?skich terroryst?w. Oby ci trzech ch?opcy szybko, w zdrowiu, wr?cili do domu, do swych rodzin.

W tym tygodniu chcia?bym przyjrze? si? Psalmowi 130 i jego strukturze w bardziej szczeg??owy spos?b. Psalm ten niesie ze sob? wiele przes?a? i skupimy si? dzi? na kilku z nich. Psalm 130 sk?ada si? z tych o?miu werset?w:

1. Pie?? stopni. Z g??boko?ci wo?a?em do Ciebie, Haszem,
2. O Haszem, s?uchaj g?osu mego! Nak?o? swoich uszu ku g?o?nemu b?aganiu mojemu!
3. Je?li zachowasz pami?? o grzechach, Haszem, kt?? si? ostoi?
4. Ale Ty udzielasz przebaczenia, aby Ci? otaczano boja?ni?.
5. W Haszem pok?ada?em nadziej?, nadziej? ?ywi moja dusza: oczekiwa?em na Twe s?owo.
6. Dusza moja oczekuje Haszem bardziej ni? stra?nicy ?witu, bardziej ni? stra?nicy ?witu.
7. Niech Izrael wygl?da Haszem. U Haszem bowiem jest ?askawo?? i obfite u Niego odkupienie.
8. On odkupi Izraela ze wszystkich jego grzech?w.582885

Je?li przyjrzymy si? owym wersetom bardziej dok?adnie, zauwa?ymy, i? Kr?l Dawid u?y? tu poetyckiego ?rodka artystycznego zwanego paralelizmem. Wersety 1-4 pozostaj? w zwi?zku z wersetami 5-8, s? mu ?r?wnoleg?e?, a ponadto ka?dy z werset?w rzuca pewne ?wiat?o na sw?j r?wnoleg?y wiersz. Zajmijmy si? tymi paralelizmami.

Jedynie werset 1 i 5 zawieraj? czasowniki w czasie przesz?ym. ?wo?a?em? paralelne jest to ?pok?ada?em nadziej?? i ?oczekiwa?em?. Dlaczego w pierwszym wersecie znajduje si? tylko jeden czasownik, natomiast w wersecie r?wnoleg?ym dwa? W ten spos?b dowiadujemy si?, ?e ?pok?ada?em nadziej??, ?oczekiwa?em? z wersetu pi?tego, obydwa te czasowniki zawarte s? w ?wo?a?em? z wersetu pierwszego. Dlaczego? Poniewa? zar?wno ?oczekiwanie? jak i ?pok?adanie nadziei? odnosi sie do tego, co dzieje si? we wn?trzu danej osoby i nie maj? one ?adnego wp?ywu na to co dzieje si? poza t? osob?; podczas gdy ?wo?anie? odnosi si? do dzia?a?, jakie maj? wp?yw na innych ludzi dooko?a. A nawet poza lud?mi dooko?a ? moc mowy, dla przyk?adu ?wo?anie? stanowi bardzo wyj?tkow? ludzk? zdolno?ci?. Cz?owiek stwarzany jest przez B-ga poprzez wpuszczenie przez jego nozdzrza ?ruach chaim? (ducha ?ycia) ? Targum Onkelos t?umaczy hebrajskie ?ruach chaim? na aramejski ?ruach memalela? co tak naprawd? oznacza ?ducha/moc mowy?. Widzimy wi?c, ?e mowa to nie tylko jedno z wielu dzia?a? jakie mog? by? podejmowane przez cz?owieka ? stanowi ona raczej dzia?anie jakie definiuje cz?owiecze?stwo. Dzia?ania ?czekania? i ?pok?adania nadziei? nale?? r?wnie? do ?wiata zwierz?cego; podczas gdy mowa jest wyj?tkowo ludzk? w?a?ciwo?ci?.

Tak na marginesie dodam wprowadzenie do Targum Onkelosa. Aramejskie t?umaczenie Tory znane jako Targum Onkelos zosta?o napisane przez Onkelosa Konwertyt? w 1 wieku CE (Wsp?lnej Ery), pod opiek? rabin?w tanaickich Rabina Eliezera i Rabina Jehoszui. St?d te? Targum Onkelos uznawany jest za ?oficjalny? i autorytatywny przek?ad Tory na j?zyk aramejski.

Wersety 2 i 6 zawieraj? powt?rzenia. Werset sz?sty jest w tym najbardziej oczywisty, wraz z wyra?eniem ?bardziej ni? stra?nicy ?witu? kt?re pojawia si? dwukrotnie w tej samej linijce. W niekt?rych t?umaczeniach werset ten brzmi tak: ?bardziej ni? stra?nicy ?witu; tak w istocie bardziej ni? stra?nicy ?witu?. W wersecie drugim Kr?l Dawid prosi Haszem o wys?uchanie jego g?osu, a nast?pnie prosi by uszy Haszem wra?liwe by?y na b?agania Kr?la Dawida ? stanowi to r?wnie? powt?rzenie, w?a?ciwie napisane jest tu dwa razy to samo. Jaki jest cel tych powt?rze?? Czego nas one ucz?? Kabali?ci ucz? nas, ?e kiedy chcemy zrozumie? perspektyw? Tory na jak?? konkretn? spraw?, musimy znale?? miejsce w kt?rym Tora wspomina ow? spraw? po raz pierwszy ? w ten spos?b zrozumiemy podstawow? perspektyw? Tory na t? spraw?. Pierwszy raz kiedy Tora u?ywa powt?rze? znajdujemy w Bereszit 22:11, gdzie anio? wzywa Abrahama do tego by zaprzesta? on niemal dokonanego ofiarowania Izaaka, s?owami: ?Abraham, Abraham?. Midrasz i inni komentatorzy skupiaj? niemal ca?? nasz? uwag? na fakcie, ?e jedynie cztery postacie w Torze zas?u?y?y sobie na to by ich imiona zosta?y powt?rzone w taki spos?b: Abraham, Abraham (22:11), Jakob, Jakob (ibid 46:2), Moj?esz Moj?esz (Szemot 3:4) i Samuel, Samuel (! Ksi?ga Samuela 3:10) Komentarz Minchat Shai (Rabin Norzi, W?ochy prze?omu XVI I XVII wieku) cytuje Midrasz Szemot Raba 2:6, kt?ry wskazuje na to, ?e po?r?d owych czterech powt?rze?, trzy z nich zawieraj? paseik pomi?dzy dwoma wspomnianymi imionami ? paseik jest odpowiednikiem ?rednika we wsp??czesnym pi?mie ? poza powt?rzeniem imion Moj?esz Moj?esz, kt?re nie zawiera ?adnego paseika. Minchat Shai cytuje cztery wyja?nienia tego fenomenu, trzy pochodz?dze z Midrasza i jedno z Ksi?gi Zohar.

Midrasz twierdzi, ?e powt?rzenie jest albo form? wymagania lub wyra?eniem mi?o?ci. Kiedy wymagamy od kogo?, by co? zrobi?, ten kto? mo?e by? z pocz?tku niezdecydowany i dlatego te? cz?sto podkre?la si? dane oczekiwanie poprzez powt?rzenie danego imienia. To w?a?nie konieczne by?o w przypadku Abrahama, Jakoba, Samuela, lecz nie w przypadku Moj?esza; Moj?esz bowiem znajdowa? si? na najwy?szym poziomie duchowo?ci z owej czw?rki. Powt?rzenie imion mo?e by? alternatywnie por?wnane do intensywnej mi?o?ci pomi?dzy dw?jk? ludzi, kt?rzy powtarzaj? swe w?asne imiona poniewa? bardzo lubi? je s?ysze?. Trzecie wyja?nienie Midrasza m?wi o tym, ?e powt?rzenia odnosz? si? do blisko?ci ??cz?cej te cztery postacie z Szechin? (Bosk? obecno?ci?). Prorocy nie do?wiadczali obecno?ci B-ga przez ca?y czas ? a jedynie wtedy kiedy On do nich przemawia?. W przypadku Moj?esza jednak by?o inaczej. Szechina nigdy nie opuszcza?a Moj?esza. Wyja?nienie Zoharu, z kolei, zwraca uwag? na to, ?e powt?rzenia z paseikiem pomi?dzy imionami (np. Abraham, Abraham; Jakob, Jakob; Samuel, Samuel) pokazuj?, ?e owe trzy jednostki do?wiadczy?y wewn?trznej przemiany i sta?y si? kim? innym w stosunku do tego kim byli wcze?niej, po tym jak Haszem do nich przem?wi?. Moj?esz jednak nie zmieni? si?, jako ?e Szechina towarzyszy?a mu od samego urodzenia.

Powt?rzenia ucz? nas o tym, ?e istnieje kilka poziom?w duchowo?ci (poza przypadkiem Moj?esza, jednak Moj?esz nie jest z nikim por?wnywalny, patrz Ksi?ga Powt?rzonego Prawa, Dewarim 34:10). Tak?e je?li chodzi o omawiany przez nas psalm, wydaje si?, ?e o o to w?a?nie chodzi. Kr?l Dawid prosi Haszem o wys?uchanie jego g?osu. Je?li si? to jednak nie wydarzy ? tj. g?os Dawida nie zostanie wys?uchany, czy dlatego, ?e nie zas?u?y? na to by by? bezpo?rednio wys?uchanym, lub dlatego, ?e jego g?os nie formu?uje prawid?owo swego przes?ania ? prosi nast?pnie Haszem by uszy Haszem sta?y si? wra?liwe na b?agania Dawida, tj. by Haszem wys?ucha? tego, co m?wi? najg??bsze zakamarki duszy Dawida, nawet je?li Dawid sam nie s?yszy swego g?osu. W wersecie sz?stym Dawid dwukrotnie m?wi, ?e nale?y do tych, kt?rzy ?strzeg? ?witu? tj. tych, kt?rzy czekaj? na wyzwolenie. Izrael do?wiadczy? dw?ch istotnych wygna?; pierwsze wygnanie trwa?o siedemdziesi?t lat i rozpocz??o si? wraz ze zniszczeniem Pierwszej ?wi?tyni, a sko?czy?o wybudowaniem Drugiej ?wi?tyni; drugie wygnanie natomiast trwa?o prawie 2000 lat, i obecnie znajdujemy si? u pocz?tk?w odkupienia, zapocz?tkowanego ustanowieniem Pa?stwa Izraela. Dawid pisze, ?e jest jednym z tych, kt?rzy nie trac? nadziei w czasach relatywnie kr?tkiego i w zwi?zku z tym intensywnego wygnania (jak np. to kt?re trwa?o 70 lat), lecz nale?y r?wnie? do tych, kt?rzy potrafi? utrzymywa? nadziej? i czekiwanie podczas d?ugotrwa?ego i sta?ego wygnania (jak np. 2000 lat podczas kt?rych ?ydzi cz?sto czuli si? ?jak w domu? w diasporze).

Wersety 3 i 7 zawieraj? paralelizmy, w kt?rych Haszem wspomniany jest dwukrotnie w ka?dym z werset?w. W wersecie numer 3 te dwa wspomnienia mog? by? wyja?nione faktem, i? pierwsze wspomnienie zawiera imi? Haszem, natomiast drugie s?owo Adonai, oznaczaj?ce atrybut Haszem, przedstawiaj?ce Haszem jako mistrza. Werset numer 7, natomiast, gdzie czytamy ?Niech Izrael wygl?da Haszem. U Haszem bowiem jest ?askawo??…?, mog?by zosta? napisany bez powt?rzenia imienia Haszem, w ten spos?b: ?…U Niego bowiem jest ?askawo??…? Jaki jest wi?c tutaj cel powt?rzenia? W Torze widzimy powt?rzenia imienia Haszem w Szemot 34:6, w miejscu w kt?rym wymienione s? Atrybuty Mi?osierdzia Haszem. Widzimy tam, ?e imi? Haszem powt?rzone jest wraz z paseikiem (?rednikiem), oddzielaj?cym dwa imiona. Raszi, cytuj?c Midrasz, wyja?nia, ?e owe dwa wspomnienia imienia B-ga zak?adaj?, ?e mi?osierdzie Haszem towarzyszy nam zar?wno przed pope?nieniem przewinienia jak i po przewinieniu. Po dokonaniu przewinienia, mog? zrozumie? dlaczego potrzebne jest mi?osierdzie Haszem ? ale przed dokonaniem przewinienia? Czy cz?owiek, kt?ry nie pope?nia przewinie? potrzebuje Boskiego mi?osierdzia? Odpowied? wyra?nie brzmi tak. W Psalmie 16:8 czytamy ?Stawiam sobie zawsze Haszem przed oczy?. Oznacza to, ?e w ka?dej sekundzie mojego ?ycia musz? by? w kontakcie z Haszem ? nawet wted, gdy odpoczywam powinieniem odpoczywa? ?ze wzgl?du na…? W codziennym ?yciu cz?owieka jednak cz?sto o tym zapominamy i ignorujemy Haszem i nawet nasze wype?nianie micwot staje si? automatyczne. Dlatego te? cz?owiek potrzebuje mi?osierdzia Haszem nawet ?przed przewinieniem?. Cz?owiek potrzebuje mi?osierdzia Haszem nie tylko w zwi?zku z rzeczami, kt?re robi ?le, lecz tak?e w zwi?zku z nic nie robieniem.

Ostatni paralelizm, jakiemu chce si? przyjrze? dotyczy nie werset?w 4 i 8, ale szerzej, wersetom 1-4 i 5-8. Pierwsze cztery wersety psalmu zwracaj? sie ku Haszem: ?Wo?a?em do Ciebie?, ?s?uchaj g?osu mego?, ?Je?li zachowasz pami???, i ?Ty udzielasz przebaczenia?. Druga cz??? psalmu, natomiast, m?wi o Haszem: ?oczekiwa?em na Twe s?owo ?, ?Dusza moja oczekuje Haszem?, ?U Haszem bowiem jest ?askawo?? ?, ?On odkupi Izraela?. Czego uczy nas ten paralelizm? Uczy nas tego, ?e musimy by? inicjatorami naszej relacji z Haszem i dopiero po tym, jak pr?bowali?my rozmawia? z Haszem, mo?emy wycofa? si? do ?atwiejszego rodzaju komunikacji, gdzie m?wimy o Haszem, a nie do Niego. Mamy tego przyk?ad np. w Amidzie, Cichej Modlitwie. Jedynie pierwsze trzy z osiemnastu b?ogos?awie?stw rozpoczynaj? si? nazwaniem Haszem ?Ata ? Ty?. ?Baruch Ata Haszem?, ?Ata Gibor?, i ?Ata Kadosz? ? ?b?ogos?awiony jeste? Ty Haszem?, ?jeste? Pot??ny? i ?jeste? ?wi?ty?. Pozosta?e b?ogos?awie?stwa ko?cz? si? formu?? ?Baruch Ata Haszem? lecz nie zaczynaj? si? w ten spos?b. Czego si? dzi?ki temu uczymy? Uczymy si? tego, ?e podczas gdy rzeczywi?cie musimy by? inicjatorami naszej relacji z Haszem poprzez bycie tak bezpo?rednimi jak tylko si? da, i wzywanie go poprzez ?Ty? (Ata), robienie tego ca?y czas stanowi?oby pewnego rodzaju bezczelno??. Inicjujemy nasz? relacj? z Haszem poprzez stwierdzenie, ?e jest On na zawsze immanentny, tj. m?wimy do niego ?Ty?; lecz natychmiast zaraz musimy stwierdzi?, i? jest On tak?e na zawsze transcendentny po to by nie by? jak beszczelni ba?wochwalcy starych czas?w, kt?rzy postrzegali bog?w jako nic wi?cej ni? tylko supermeni. Jak tylko powiedzieli?my ?B?ogos?awiony Jeste? Haszem? kontynuujemy z ?nasz B?g i B-g naszych praojc?w, B-g Abrahama, B-g Isaaka,B-g Jakoba…? Jak tylko odwa?yli?my si? m?wi? do Haszem, natychmiast zmieniamy ton i zaczynamy m?wi? o Haszem. W ci?gu lat moich studi?w w jesziwie by?em czasami zapraszany na posi?ek szabatowy do rodziny chasydzkiej. Kiedy robi?em Kidusz (b?ogos?awie?stwo nad winem) chasyd niemal?e wykrzykiwa? s?owo ?Ty? w ?B?ogos?awiony jeste? Ty?, a nast?pnie kontynuowa? b?ogos?awie?stwo znacznie cichszym tonem. Nigdy nie pyta?em go dlaczego tak robi?, lecz wyobra?am sobie, ?e robi? tak w?a?nie z tego powodu.

Widzieli?my, ?e struktura i s?ownictwo psalmu przekazuj? nam wa?ne lekcje, poza prostym znaczeniem u?ytych s??w. Poniewa? czytamy psalm ten jako modlitw? o mi?osierdzie, i poniewa? rozumienie tego, co kto? m?wi jest bardzo integraln? cz??ci? modlitwy, dobrze by?my pomy?leli na temat tych i innych refleksji dotycz?cych naszych modlitw. Niech tr?jka porwanych nastolatk?w zostanie szybko uratowana i niech wr?c? oni do swych rodzin w dobrym zdrowiu.

Z b?ogos?awie?stwami z Jerozolimy,
Rabin Yitzhak Rapoport