Archeologia i Halacha

cohen_houseIzrael to kraj gdzie znajduje si? najwi?ksza ilo?? znalezisk archeologicznych i zabytk?w na kilometr kwadratowy na ?wiecie. Gdziekolwiek nie pojedziemy – drog? z p??nocy na po?udnie i ze wschodu na zach?d – wsz?dzie w Izraelu znajdziemy staro?ytne znaleziska. Czy znaleziska archeoligiczne mog? wp?ywa? na Halach?? Co m?wi o archeologii judaizm? Co by by?o gdyby archeolodzy znale?li co?, co potwierdza lub zaprzecza pewnym halachicznym kwestiom ? czy odkrycia te mia?yby jak?kolwiek wa?no?? w tym aspekcie?
W Talmudzie (traktat Bawa Batra, 73b-74a) znajduje si? historia bezpo?rednio odnosz?ca si? do odkry? archeologicznych. Czytamy tam o Rabinie Abba bar Chana, kt?ry podr??owa? po pustyni, i nie-?yd zabra? go do miejsca gdzie pochowani zostali ?ydzi, kt?rzy opu?cili Egipt wraz z Moj?eszem. Rabin Abba bar Chana chcia? zdj?? cicit z jednego z pochowanych cia?, lecz nie uda?o mu si? to. Kiedy Rabini dowiedzieli si? o tym, powiedzieli mu ?e jest g?upi, i ?e powinien jedynie policzy? sznurki tych cicit, kiedy mia? do tego sposobno??. Policzenie sznurk?w pomog?oby ustali?, kt?ra z dw?ch opinii Beit Hilela i Beit Szamaia jest prawid?owa. Niekt?rzy rabini twierdz? na podstawie tej historii, ?e talmudyczni Rabini sk?onni byli do uznania archeologicznych znalezisk jako dowod?w w sprawie Halachy i jako potwierdzenie wa?no?ci archeologii. Inni rabini natomiast uwa?aj?, ?e Rabin Abba bar Chai poni?s? pora?k? w swej misji, co stanowi wskaz?wk? na to, ?e Haszem nie chce by?my by?my wyci?gali halachiczne wnioski z odkry? archeologicznych.
Inny ciekawy tekst ?r?d?owy dotycz?cy znalezisk archeologicznych znajduje sie w pismach Smaga (Rabin Mosze z Coucy, Francja. Francuski Tosafista z trzynastego wieku). W jego komentarzu do micwy Tefilin (Dwudziesta Druga Pozytywne Przykazanie z 248 pozytywnych przykaza? Tory) Smag wspomina wydarzenie, kiedy to para Tefilin odnaleziona zosta?a blisko grobowca proroka Jehezkiela. Pergamin w ?rodku zosta? u?o?ony zgodnie z opini? Rasziego na temat u?o?enia pergaminu, a nie zgodnie z opini? Rabejnu Tam. Fakt ten, twierdzi Smag, wzmacnia opini?, m?wi?c? o tym, ?e praktyka powinna pod??a? za Raszim a nie Rabeinu Tam. Tu tak?e widzimy wi?c bezpo?rednie odniesienie do znalezisk archeologicznych. Smag nie opiera swej decyzji jedynie na tych znaleziskach, gdy? pierwotnie opiera si? na wcze?niej ju? przyj?tym zwyczaju noszeni ?Tefilin Rasziego?. Jednak Smag rzeczywi?cie pokazuje nam, ?e przyznaje znaleziskom archeologicznym pewne znaczenie.
Ostatni przyk?ad z naszych starych tekst?w ?r?d?owych, b?d?cy najwyra?niejszym ze wszystkich, pochodzi z pism Rambana (Rabin Mosze ben Nachman, wiek trzynasty). Ramban zrobi? Alij? i przyby? do Akko w Izraelu w roku 1267, trzy lata przed sw? ?mierci?. Podczas tych trzech ostatnich lat swego ?ycia, wys?a? wiele list?w do Hiszpanii, kraju z kt?rego pochodzi?. W jednym z list?w pisze o tym, ?e pokazano mu staro?ytn? monet? szekla i po zwa?eniu monety zmieni? sw? opini? na temat Halachy dotycz?cej wagi monety. Halacha ta jest istotna w odniesieniu, na przyk?ad, do rytua?u ?pidjon haben?, polegaj?cym na wykupieniu pierworodnego syna za 5 srebrnych monet szekla. Pierwotnie Ramban pod??a? za opini? Rabina Itzchaka Alfasiego (Maroko, jedenasty wiek) odno?nie tego ile wa?y szekiel, jednak teraz, po zwa?eniu antycznego szekla, zmieni? sw? opini? na opini? Rasziego! Widzimy wi?c, ?e niekt?rzy rabini byli ca?kowicie otwarci na to, by zmienia? Halachiczne decyzje pod wp?ywem archeologicznych odkry?. Nale?y jednak zaznaczy?, ?e Halacha zapisana w Szulchan Aruch pod??a za opini? Rabina Alfasiego. Rabin Josef Karo, autor Szulchan Aruch, wyra?nie nie uzna? odkrycia Rambana jako co? decyduj?cego. Wsp??cze?ni uczeni sugeruj?, ?e Ramban nie?wiadomie pope?ni? b??d co do monety szekla. Opieraj?c si? na jego opisie monety jak? Ramban zobaczy?, uczeni stwierdzaj?, ?e prawdopodobnie by?a to moneta wybita w czasie ?ydowskiej Rewolty przeciwko Rzymowi, w latach 66-70 Wsp?lnej Ery. Monety te mo?na spotka? w Izraelu do dzi? i ich waga r??ni si? od biblijnej wagi szekla (por. bardzo ciekawy artyku? w tym temacie napisany przez Profesora Yosefa Ofera z Uniwersytetu Bar Ilan).
W wieku dwudziestym kwestia ta zosta?a podniesiona w odniesieniu do Szmity, si?dmego roku, kiedy to ziemia nie mo?e by? uprawiana i u?ywana (Ksi?ga Rodzaju 23:11). W Talmudzie (traktat Chulin 6b) czytamy o tym, jak miasto Beit Szean nie podlega?o prawom Szmity, w zwi?zku z czym, na pocz?tku dwudziestego wieku, rozpatrywano pytanie, odno?nie tego czy wsp??czesny Bet Szean, po?o?ony z pewno?ci? w tym samym miejcu gdzie istnia? staro?ytny Bet Szean, r?wnie? nie podlega prawom Szmity. Chazon Isz (Rabin Yeshaya Kerelitz, 1878-1953) odpowiedzia? zdecydowanym ?nie?. Wygl?da na to, ?e Chazon Isz nie postrzega? informacji spoza ?ydowskiej tradycji, jako ?nowych informacji? maj?cych halachiczne znaczenie. Bardzo ostro odni?s? si? do tego zagadnienia w swych pismach. Rabin Avraham Yitzhak HaKohen Kook (Igrot Harejia), natomiast, prezentowa? bardziej otwarte podej?cie do spraw archeologii. Napisa?, ?e mimo i? nie zgodzi?by si? by orzec halach? opieraj?c si? wy??cznie na podobie?stwie pomi?dzy nazw? arabskiej wioski a nazw? wioski jaka zapisana jest w Biblii czy Talmudzie, gdyby jednak przedstawiono mu dalsze dowody na to, ?e to jest ta sama wioska, ch?tnie wzi??by owe fakty pod uwag?. Jego podej?cie by?o pozytywne i otwarte, z lekk? doz? sceptycyzmu.
Om?wili?my kilka przyk?ad?w na to, jak ?ydowskie zagadnienia konfrontowane s? przez archeologiczne znaleziska. Widzieli?my otwarte podej?cia Rambana i Rabina Kooka; a tak?e bardziej restrykcyjne podej?cia z Szulchan Aruch i Chazon Isza. Ramban i Rabin Kook znani byli jako Kabali?ci, podczas gdy Szulchan Aruch i Chazon Isz byli bardziej zaanga?owani w sfer? Halachy. By? mo?e ta w?a?nie r??nica preferencji sprawi?a, ?e r??nili si? oni co do omawianego przez nas zagadnienia.
Z b?ogos?awie?stwami z Jerozolimy,
Rabbi Yitzhak Rapoport